Zon verstandig

Inleiding

In deze brochure leest u hoe u verstandig met de zon kunt omgaan en wat de effecten van zonlicht zijn op uw gezondheid. De zon geeft mensen een prettig en ontspannen gevoel. Bovendien stimuleert de zon de aanmaak van vitamine D, wat nodig is voor de vorming van sterke botten en behoud van een goede weerstand.

Dat we niet onbeperkt van de zon kunnen genieten komt door de UV-straling in het zonlicht. Te veel UV-straling kan schade aan de huid veroorzaken: op korte termijn verbranding en op lange termijn een versnelde veroudering van de huid én een groter risico op huidkanker.

Meestal is huidkanker goed te behandelen, maar niet alle huidkanker is onschuldig. Zo eist melanoom jaarlijks ongeveer 900 levens. Daarbij heeft de behandeling vaak littekens tot gevolg en is jarenlange controle nodig vanwege de kans op terugkeer van de ziekte.

Ons belangrijkste advies voor het voorkomen van huidkanker is:

• Geniet van de zon, maar zorg dat u niet verbrandt.
• Smeer u in, bedek uw huid, zoek de schaduw op.

UV-straling

Zonlicht bestaat uit infrarood en ultraviolette stralen (UV). UV-straling is onder te verdelen in UV-A, UV-B en UV-C. UV-C-straling is het meest schadelijk, maar bereikt het aardoppervlak niet. UV-B-straling bereikt deels wel de aarde. UV-B-stralen zijn de belangrijkste veroorzakers van zonnebrand, maar ook van de positieve effecten van zonlicht zoals de aanmaak van vitamine D.

UV-A-straling bereikt de aarde ongehinderd als er geen bewolking is. Ook een hoge dosis UV-A kan schade aanrichten aan de huid, zoals huidveroudering en huidkanker.

Hoe ontstaat huidkanker?

UV-straling beschadigt huidcellen. Na een dagje zonnen zijn er per huidcel ontelbare beschadigingen aan het erfelijk materiaal (DNA). Als DNA beschadigd raakt, kan een cel deze schade zelf repareren. Als de schade te erg is, gaat de cel dood of verliest de cel de controle over de celdeling. Als er te veel beschadigingen zijn, blijft er soms een 'foutje' zitten.

Bij elke volgende blootstelling aan UV-straling komen er nieuwe foutjes bij. Hoe meer UV-straling iemand in zijn leven opdoet, hoe groter het risico dat het DNA onherstelbaar beschadigd raakt. Dit kan leiden tot huidkanker. Hoeveel beschadigingen iemand in z'n leven kan oplopen zonder onherstelbare gevolgen, is niet bekend.

Bij het ontstaan van huidkanker legt men onder andere verband met:

• De totale hoeveelheid UV-straling die iemand in de loop van zijn leven opdoet. De UV-straling van de zon en van zonneapparatuur moet bij elkaar opgeteld worden.
• Een overmatige blootstelling aan UV-straling tijdens de kinderjaren (tot ongeveer het 15e jaar). Dit vergroot het risico op huidkanker op latere leeftijd.
• Het aantal keren dat iemand is verbrand. Naarmate iemand vaker verbrandt, neemt het risico op huidkanker toe.

De voor- en nadelen van UV-straling

Een beetje UV-straling is goed voor de gezondheid. Maar te weinig of te veel kan schadelijk zijn.

Soms zijn de effecten van UV-straling betrekkelijk snel zichtbaar, zoals bij verbranding van de huid. Meestal zijn de effecten pas na enige tijd merkbaar. Het ontstaan van botontkalking door te weinig UV-straling of huidkanker door te veel UV-straling zijn processen die vele jaren duren.

Aanmaak van Vitamine D: Een kwartiertje zon per dag

Voor gezonde mensen met een lichte huid is het voldoende om dagelijks een kwartiertje met de handen en het gezicht in de zon te zijn. Op die manier maken zij voldoende vitamine D aan. Naarmate er meer huid wordt blootgesteld, is er minder tijd nodig om voldoende vitamine D aan te maken.

Zonlicht: de onverwachte effecten

De meeste UV-straling krijgen we via zonlicht. Maar ook als de zon niet schijnt, is er UV-straling. Veel mensen vergeten dat we ook bloot worden gesteld aan UV-straling als we in een korte broek in de tuin werken, fietsen of buiten sporten. Wie regelmatig buitenkomt, ook bij koel of bewolkt weer, krijgt daarom vanzelf een kleurtje.

De effecten van de zon pakken soms anders uit dan wij verwachten. Hieronder staan voorbeelden van dat soort 'verrassingen':

• Bij kou ook UV
• De hoeveelheid UV-straling hangt niet af van de temperatuur. Ook op een zonnige dag met lage temperaturen kan er veel UV-straling zijn. Wintersporters weten dat uit ervaring. Door de kou merken mensen dan vaak te laat dat hun huid verbrand is.
• Weerkaatsing
• Vaak vergeet men dat muren, zand, water, ijs en sneeuw UV-straling weerkaatsen: dit gaat om zo'n 10 tot 20% voor muren, zand en water. Dus ook onder een parasol komt UV-straling. Het is wel minder dan in de volle zon, maar ook onder een parasol kan uw huid nog verbranden.
• Achter glas
• UV-straling gaat door glas heen. Een gewone (auto)ruit laat bijvoorbeeld circa 10% UV-B en 70% UV-A-straling door.
• Onder water
• UV-straling dringt ook goed door in helder water. Zo kunt u tijdens het snorkelen ongemerkt behoorlijk verbranden. U bent immers langdurig vlak onder het wateroppervlak. Het is dan ook verstandig tijdens het snorkelen of langdurig zwemmen ter bescherming een wetsuit of een donkergekleurd T-shirt en korte broek te dragen.

Huidreacties

Bepaalde stoffen kunnen de huid gevoeliger maken voor UV-straling, of in combinatie met UV-straling huidreacties veroorzaken zoals jeuk, bultjes en snellere verbranding. Men noemt deze stoffen fototoxisch. Alleen medisch onderzoek kan uitwijzen wat er precies aan de hand is en wat er eventueel tegen zo'n huidreactie te doen is. Ga voor advies naar uw huisarts.

Zonkracht

De zonkracht is een maat voor de hoeveelheid UV-straling die het aardoppervlak bereikt. De zonkracht kan in Nederland variëren tussen 0 en 10.

Zonkrachtwaarden:

0 Geen zonkracht

1-2 Vrijwel geen zonkracht

3-4 Zwakke zonkracht

5-6 Matige zonkracht

7-8 Sterke zonkracht

9-10 Zeer sterke zonkracht

Actuele zonkracht

De actuele zonkracht vindt u op de websites van het RIVM (www.rivm.nl) en het KNMI (www.knmi.nl).

De zonkracht wordt bepaald door:

1. Hoogte van de zon

Hoe hoger de zon staat, hoe sterker de zonkracht. De afstand die UV-stralen door de dampkring moeten af leggen is 's middags het kortst, als de zon recht boven u staat.

De hoogte van de zon hangt af van:

• Jaargetijde: in de zomer is in Nederland de zonkracht in de middag maximaal 6 of 7; in de winter vaak minder dan 1. In de tropen maakt het jaargetijde geen verschil.
• Tijdstip van de dag: de zonkracht is in Nederland het sterkst tussen 12.00 en 15.00 uur.
• Plaats op aarde: hoe dichter bij de evenaar, hoe sterker de UV-straling en hoe kleiner de seizoensverschillen. Hoe hoger (in de bergen), hoe sterker de UV-straling.

2. Dikte van de bewolking

Door een zwaarbewolkte lucht met een dik wolkendek komt nauwelijks UV-straling. Bij heiig weer (dunne, nevelige bewolking) bereikt nog steeds veel UV-straling het aardoppervlak. Bij een gebroken wolkendek kan de intensiteit van UV-straling zelfs (tijdelijk) groter zijn dan bij een onbewolkte hemel.

3. Mate van weerkaatsing

UV-straling wordt sterker door weerkaatsing via zand en water (10 tot 20%). De weerkaatsing via verse sneeuw en ijs is zelfs 80 tot 90%.

4. Dikte van de ozonlaag

Hoe dunner de ozonlaag, hoe minder UV-straling wordt tegengehouden en hoe sterker de zonkracht. De ozonlaag is het dunst boven Nieuw-Zeeland en Australië.

Tips voor verstandig zonnen

Te veel UV-straling kan schade aan de huid veroorzaken: op korte termijn verbranding en op lange termijn een versnelde veroudering van de huid én een grotere kans op huidkanker.

Daarom is ons belangrijkste zonadvies: geniet van de zon, maar zorg dat u niet verbrandt. Smeer u in, bedek uw huid, zoek de schaduw op.

Let op: ook als uw huid niet verbrandt, kan die beschadigen!

Huidkanker kan ook ontstaan na veel (lang of vaak) in de zon zijn. Bescherm u dus altijd tegen zon.

De complete adviezen om verantwoord van de zon te genieten:

• Laat uw huid voorzichtig wennen aan de zon. Pas extra op voor verbranden als uw huid nog weinig in de zon is geweest.
• Bescherm uw huid: kies kleding die UV-werend is, draag een zonnehoed en een zonnebril met UV-werende glazen.
• Smeer onbedekte huid een half uur voordat u de zon in gaat, dik in met een anti-zonnebrandmiddel met een voor u geschikte beschermingsfactor
• Herhaal het insmeren elke 2 uur, maar vaker bij sterke transpiratie of na het zwemmen en afdrogen.
• Ga niet uitgebreid zonnebaden tussen 12:00 en 15:00 uur. Een lunchwandeling van 15 tot 30 minuten is juist wel gezond, voor de aanmaak van voldoende vitamine D.
• Zoek op tijd de schaduw op. Dan vangt uw huid minder UV-straling op.
• Let op de zonkracht. Hoe sterker de zonkracht, hoe groter de kans op verbranding.

Zonnebrandcrèmes

Informatie etiket zonnebrand

Op de etiketten van anti-zonnebrandmiddelen staat apart vermeld of het middel bescherming biedt tegen zowel UV-B- als UV-A-straling. Er staat een speciaal logo op het etiket: een rondje met daarin de letters UV-A. UV-B-straling verbrandt de huid, terwijl UV-A-straling de huid versneld veroudert.

Meestal staan ook de categorie van bescherming en de daarbij horende zonbeschermingsfactoren (SPF) vermeld. Onder ‘hoge bescherming’ vallen bijvoorbeeld 30 - 50 SPF.

Onder ‘zeer hoge bescherming’ valt SPF 50+. De beschermingsfactor is een standaardmaat voor hoe lang de huid beschermd is tegen de straling van de zon.

Bepaal uw factor

Aan het begin van het voorjaar en als u echt gaat zonnen kiest u voor een hoge factor. Ga niet zonnebaden tussen 12.00 uur en 15.00 uur, als de zonkracht hoog is. Start met minimaal factor 30, elke 2 uur en voldoende dik smeren. Ook voor buitenlandse (zon)vakanties en de wintersport is het advies een hoge beschermingsfactor te gebruiken naast beschermende kleding en het dragen van een pet. Bent u zeer gevoelig voor zonlicht (de huid wordt alleen maar rood, weinig bruin), continueer dan deze sterkte. Bij de overige huidtypes (wordt wel bruin) kunt u de sterkte van de factor iets verminderen (liever niet lager dan factor 10-15) als u iets aan de zon bent gewend, maar zorg dat u nooit verbrandt!

Veiligheid anti-zonnebrandmiddelen

Alle anti-zonnebrandmiddelen op de Nederlandse markt moeten voldoen aan EU-richtlijnen. Er is heel wat media-aandacht geweest voor onderzoeken die veronderstellen dat anti-zonnebrandproducten niet veilig zouden zijn. Ze zouden zelfs kanker kunnen veroorzaken. De Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit ziet geen reden om te twijfelen aan de veiligheid van anti-zonnebrandproducten die in de winkel liggen.

Lippen

Omdat de huid van de lippen erg kwetsbaar is, moet u deze voldoende beschermen tegen UV-straling. In een goede kwaliteit lippenstift zit tegenwoordig altijd een UV-A- en UV-B-filter. Deze bescherming voldoet als u winkelt of op een terrasje zit. Voor langere tijd in de zon is een lippenbalsem nodig met een zo hoog mogelijke beschermingsfactor.

Gezicht en hoofdhuid

Als u langere tijd in de zon bent, is het verstandig uw hoofdhuid goed te beschermen: zet een hoed of petje op, draag een zonnebril met CE-markering en smeer uw gezicht en hoofdhuid in met een anti-zonnebrandmiddel. Denk vooral aan de kwetsbare huid van uw oren en neus en de huid rondom uw ogen. Die wordt meestal niet voldoende afgedekt door een zonnebril. In een goede kwaliteit dag- of gezichtscrème zitten ook UV-filters. Deze bescherming voldoet echter alleen als u maar korte tijd buiten bent.

Sommige mensen hebben een huid die allergisch reageert op UV-straling. Anti-zonnebrandmiddelen laten UV-straling door, dus kan nog steeds zonneallergie ontstaan. Mensen met een zonneallergie kunnen het beste al vroeg in het voorjaar hun huid heel voorzichtig aan de zon laten wennen. Het komt ook voor dat iemands huid één van de stoffen in een anti-zonnebrandmiddel niet kan verdragen.

Dan kunnen bijvoorbeeld bultjes, jeuk of juist snellere verbranding ontstaan. Ga bij dergelijke reacties direct uit de zon. Probeer later eventueel een ander merk anti-zonnebrandmiddel. Ga naar een huidarts als de klachten aanhouden.

Bruin zonder zon

Met zelfbruiners kunt u een bruin kleurtje krijgen zonder zon. Dit type bruin geeft overigens geen bescherming tegen verbranding. Gebruik daarom als u gaat zonnen alsnog een anti-zonnebrandmiddel. De bruin-zonder-zonproducten werken alleen op de bovenste huidlaag (de hoornlaag). Voor zover bekend brengt het gebruik van deze producten geen risico’s met zich mee.

Zonneapparatuur

Het gebruik van zonneapparatuur is voor veel mensen een aanvulling op de echte zon.

De effecten van UV-straling van zonneapparatuur zijn vergelijkbaar met die van UV-straling uit natuurlijk zonlicht. Zonneapparatuur is dus niet veiliger of onveiliger dan de zon. De gevaren van een zonnebank verschillen volgens de Gezondheidsraad niet van de gevaren van de echte zon. Op de lange termijn kunnen zich dezelfde problemen voordoen. Bovendien geldt dat u de UV-straling van de natuurlijke zon en van zonneapparatuur bij elkaar moet optellen.

Internationaal zijn afspraken gemaakt over de veiligheid en gebruiksinstructies van zonneapparatuur. De instructies zijn gebaseerd op de sterkte van de lampen en verschillen per type apparaat. Het is belangrijk de gebruiksinstructies nauwgezet te volgen. Langer zonnen dan de aangegeven tijden, dichter bij de lampen liggen dan voorgeschreven, de ogen niet beschermen en lampen vervangen dooreen sterker type lampen (en vervolgens de bestralingstijd niet korter instellen), kan zeer schadelijke gevolgen hebben.

Advies

Net als gewone zon vergroot gebruik van zonneapparatuur de kans op huidkanker.

• We raden het gebruik van zonneapparatuur af.
• Kinderen en jongeren tot 18 jaar mogen geen gebruik maken van zonneapparatuur, tenzij een bevoegde arts anders voorschrijft.

Wilt u meer informatie?

Vragen over uw persoonlijke situatie kunt u het beste bespreken uw huisarts, uw behandeld dermatoloog of verpleegkundig specialist.