Cyclofosfamide, doxorubicine en etoposide (CDE)

Deze informatie is bedoeld als aanvulling op de informatie die uw arts en verpleegkundige u al gegeven heeft. In het eerste gedeelte wordt u het verloop van de kuur uitgelegd. In het tweede gedeelte vindt u informatie over mogelijke bijwerkingen en adviezen en in het derde gedeelte waar u met uw vragen terecht kunt.

1. Het verloop van de kuur

De medicamenten die toegediend worden, zijn:

• Deze kuur kan op de dagbehandeling gegeven worden. De kuur wordt 1 keer per 3-4 weken gegeven.
• Cyclofosfamide en etoposide zijn kleurloze stoffen, doxorubicine is een rode stof. Uw urine kan daarom rood kleuren t/m/ 48 uur na de toediening.
• U krijgt medicijnen tegen de misselijkheid. Er is hierover aparte informatie. Deze informatie kunt u aan uw verpleegkundige vragen.

2. Bijwerkingen

De bijwerkingen die het meest bij deze kuur voorkomen, worden hieronder toegelicht.  Daarnaast ziet u wat u het beste kan doen hiertegen. Het is goed om te weten dat deze bijwerken kunnen voorkomen maar dat dit niet altijd hoeft. De meeste bijwerkingen zijn tijdelijk.

De adviezen hieronder zijn geen kant-en-klare oplossingen. Het zijn tips op basis van onze ervaringen en die van patiënten. Hoeveel last u heeft van bijwerkingen, zegt niets over hoe goed de behandeling werkt.

Bijwerkingen met een * komen zelden voor:

• Misselijkheid en braken
• Smaakverandering
• Invloed op de werking van het beenmerg
• Vermoeidheid/ verminderde energie
• Irritatie en/of ontsteking van het mondslijmvlies
• Haaruitval
• Invloed op de seksualiteit
• Menstruatiestoornissen
• Verminderde spermaproductie
• Oogklachten
• Rode, soms jeukende huidafwijkingen
• * Klachten die lijken op een blaasontsteking
• * Invloed op de hartspier

Bijwerkingen en adviezen

1. Misselijkheid en braken

• Door o.a. irritatie van het maagslijmvlies ontstaat misselijkheid en braken.
• Medicijnen tegen misselijkheid en braken (Ondansetron, Primperan). U krijgt dit via het infuus toegediend.
• Probeer zelf uit waar u wel tegen kunt en waar niet. Dit kan voor iedereen anders zijn.
• Neem regelmatig lichte, kleine maaltijden. Een lege maag kan namelijk ook een misselijk gevoel geven.
• Eet op tijdstippen dat u minder misselijk bent, zelfs 's nachts als u wakker bent.
• Forceer uzelf niet tot eten, maar haal de ‘schade’ tussen de kuren in.
• Bepaalde geuren kunnen misselijkheid verergeren.
• Zorg voor een frisse kamer en frisse lucht.
• Probeer in elk geval per dag 1,5 liter vocht te drinken.
• Vraag zonodig advies van een diëtist.
• Vraag naar de informatiefolder over medicatie tegen misselijkheid en braken.

Voedingsadviezen vanuit ervaringen van patiënten.

• Laat de maag langzaam wennen aan vaster voedsel.
• Niet met een lege maag opstaan of naar bed gaan.
• Warme gerechten kunnen tegenstaan. Een alternatief is bijv. een koude maaltijdsalade. Deze smaakt vaak beter en is even ‘gezond’.
• Gebruik koude koolzuurhoudende dranken, met name Cola of Ginger-ale.
• Drink koffie en thee liever met melk.

2. Smaakverandering

• Smaakverandering kan leiden tot verminderde eetlust.
• Hier is weinig tegen te doen. Probeer veel verschillende producten uit.
• Als u weinig proeft, is het extra belangrijk dat het eten er aantrekkelijk uitziet.

3. Invloed op de werking van het beenmerg

• Verminderd aantal witte bloedlichaampjes (leucocyten) geeft verhoogde kans op infecties.
• Verminderd aantal bloedplaatjes (trombocyten) geeft verhoogde kans op blauwe plekken, een bloedneus en bloedend tandvlees.
• Verminderd aantal rode bloedlichaampjes(erytrocyten) geeft kans op bloedarmoede.
• Deze remming van aanmaak van bloedlichaampjes door het beenmerg is van tijdelijke aard.
• U waarschuwt de dienstdoende arts bij het Antoni van Leeuwenhoek als het volgende u thuis overkomt: bij het spontaan ontstaan van blauwe plekken, het regelmatig voorkomen van een moeilijk te stelpen bloedneus, bij koorts > 38,5^oC of snel duizelig worden (sterretjes zien).
• In het algemeen heeft het gebruik van extra vitaminen en/of ijzertabletten geen invloed op het herstel van het beenmerg.
• Na deze kuur kan het voorkomen dat u een bloedtransfusie nodig heeft.
• Als er koorts optreedt in de periode dat u een laag aantal witte bloedlichaampjes heeft, krijgt u via een infuus antibiotica toegediend.

4. Vermoeidheid/ verminderde energie

• U kunt merken dat u tijdens deze behandeling minder energie heeft, sneller vermoeid raakt en emotioneel kunt zijn.
• Houd hier rekening mee in uw dagelijks leven; neem voldoende tijd om te rusten.

5. Irritatie en/of ontsteking van het mondslijmvlies

• U kunt hierdoor een erge droge mond hebben of juist een overmatige speekselproductie.
• U kunt hierdoor last hebben van taai slijm in uw mond.
• U kunt hierdoor last krijgen van wondjes in uw mond.
• Goede mondhygiëne is belangrijk bij het voorkomen en behandelen van irritatie en/of ontsteking van het mondslijmvlies.
• Poets regelmatig uw gebit met een zachte tandenborstel.
• Spoel uw mond vier tot zesmaal per dag met zout water (1 theelepel op 250 cc-water).
• Vet regelmatig uw lippen in, dan ontstaan er minder snel kloofjes.
• Gebruik bij een droge mond een zuurtje of kauwgom.
• Meld bij een bezoek aan de tandarts dat u met cytostatica wordt behandeld.
• Overleg bij koortsuitslag op uw lip met uw huisarts. Voorkom uitbreiding.
• Bij een pijnlijke mond met wit beslag waarschuwt u uw huisarts.
• Een waterijsje is prettig bij een droge of pijnlijke mond.
• Er bestaat een informatiefolder over mondverzorging, vraag uw arts of verpleegkundige hierom.

6. Haaruitval

• Haaruitval begint na circa drie tot zes weken. Dit kan gepaard gaan met een gevoelige hoofdhuid.
• Behalve het hoofdhaar kan overige lichaamsbeharing ook uitvallen.
• U kunt overwegen een pruik aan te schaffen. Bij de verpleegkundige kunt u dan een machtiging voor vergoeding krijgen en een adressenlijst van kappers die pruiken verzorgen.
• Meer informatie kunt u krijgen bij het Centrum Patienteninformatie.

7. Invloed op de seksualiteit

• Ook tijdens een cytostaticakuur blijft geslachtsgemeenschap mogelijk. Als gevolg van de bijwerkingen kunt u echter minder of geen zin hebben in vrijen of geslachtsgemeenschap.
• Door de irritatie van het slijmvlies van de vagina kan geslachtsgemeenschap een branderig gevoel geven of pijnlijk zijn.
• Het gebruik van een glijmiddel kan een oplossing zijn.
• Tijdens een behandeling met chemotherapie is een goede vorm van anticonceptie noodzakelijk.

8. Menstruatiestoornissen

• Dit wisselt van ‘een keer overslaan’ tot wegblijven.
• Kan gepaard gaan met overgangsklachten.
• Na het einde van de behandeling kan de menstruatie terugkomen.

9. Verminderde spermaproductie

• Er bestaat een mogelijkheid tot invriezen van sperma. Dit moet gedaan worden voordat de eerste kuur gegeven wordt (bij een Fertiliteitslaboratorium).
• Na beëindiging van de kuren kan de spermaproductie zich weer herstellen.

10. Oogklachten

• De chemotherapie kan oogklachten geven: droog, zanderig gevoel in de ogen. Er bestaan oogdruppels die deze klachten kunnen verlichten.

11. *Huidafwijkingen

Etoposide kan huidafwijkingen veroorzaken, meestal een rode huiduitslag die kan jeuken. Hiervoor bestaan zalven die de klachten verlichten.

Als u huidafwijkingen ontwikkelt als u thuis bent, neemt u dan contact op met uw behandelend arts. De huisarts kan beoordelen of de huidafwijkingen inderdaad veroorzaakt worden door de gegeven middelen of dat ze een ander oorzaak hebben.

12. *Klachten die lijken op een blaasontsteking.

Cyclofosfamide kan blaaswandirritatie veroorzaken. Dit kan klachten geven die lijken op een blaasontsteking (branderig, pijnlijk gevoel bij plassen, wat bloed bij de urine). Als u dit voelt, neem dan contact op met de behandelende arts. Deze kan beoordelen of dit door de cyclofosfamide komt of een andere oorzaak, b.v. een infectie.

13. * Invloed op de hartspier.

Doxorubicine kan hartritmestoornissen veroorzaken en een verminderde pompkracht van het hart. Dit kan zich uiten in kortademigheid, oedeem aan de benen en het niet goed plat kunnen liggen. Indien u deze klachten heeft, neem dan contact op met uw behandelende arts. Deze kan beoordelen of deze klachten door de doxorubicine veroorzaakt worden of dat er een andere oorzaak is voor deze symptomen.

Wanneer moet u contact opnemen?

In principe neemt u contact op met uw specialist of dienstdoende arts:

• Bij aanhoudende misselijkheid en/of braken ondanks het gebruik van medicijnen hiertegen.
• Bij het spontaan ontstaan van blauwe plekken of puntbloedingen van de huid.
• Bij het regelmatig voorkomen van een moeilijk te stelpen bloedneus.
• Kortademigheid.
• Huidafwijkingen.
• Koorts boven 38.5^oCelsius en/of koude rilling.
• Verwardheid, duizeligheid.

3. Waar kunt u met uw vragen terecht

Hebt u naar aanleiding van deze informatie nog vragen, stel ze gerust. U kunt hiermee terecht bij:

• Uw behandelend arts;
• De verpleegkundige op de afdeling of Dagbehandeling;
• Centrum Patiënteninformatie.

Bij het Centrum voor Kwaliteit van Leven (CKvL) kunnen u of de mensen uit uw omgeving terecht met vragen over:

• De situatie waarin u zich bevindt;
• Uw ziekte en/of behandeling;
• Hoe het thuis nu moet;
• De mogelijkheid van inschakeling van een gezinshulp of een wijkverpleegkundige;
• Of als u gewoon eens wilt praten.

Meer Informatie

Voor aanvullende vragen kunt u ook terecht op het telefonisch verpleegkundig spreekuur. U vindt informatie over de bereikbaarheid van de verschillende spreekuren op: www.avl.nl/spreekuren.

Aanvullende informatie

De brochure cytostatica van KWF-kanker bestrijding en het boekje ‘107 vragen over chemotherapie’ zijn verkrijgbaar in het Centrum Patiënten informatie.