Energie- en eiwitverrijkte voeding

U krijgt deze folder omdat bij u een verhoogd risico op ondervoeding is vastgesteld door de arts of verpleegkundige. Dit risico wordt vastgesteld op basis van uw gewichtsverloop van de afgelopen drie maanden, uw eetlust en eventueel gebruik van drinkvoeding of sondevoeding de afgelopen maand. In deze brochure leest u meer wat u zelf kunt doen om ondervoeding te voorkomen of te behandelen.

Oorzaken en gevolgen ondervoeding

Bij ondervoeding heeft uw lichaam een tekort aan voedingsstoffen. Bij kanker zijn er twee oorzaken van ondervoeding. Enerzijds raakt uw stofwisseling ontregeld door de tumor en daardoor heeft uw lichaam meer behoefte aan voedingsstoffen. Anderzijds kan het gebeuren dat u minder voedingsstoffen binnenkrijgt door de locatie van de tumor en eventuele klachten ten gevolge van de behandeling.

Onbedoeld gewichtsverlies is vaak een belangrijk teken van (dreigende) ondervoeding. Ook wanneer u overgewicht heeft, kunt u ondervoed raken. Wanneer u onbedoeld afvalt, verliest u behalve vetweefsel ook spierweefsel wat nadelig is voor uw conditie en fysiek functioneren. Wanneer u ondervoed bent, heeft u een verhoogde kans op infecties, genezen wonden minder snel, heeft u meer kans op complicaties van de behandeling en herstelt u langzamer.

Voeding en beweging spelen een belangrijke rol bij het in stand houden of opbouwen van uw gewicht en vragen daarom speciale aandacht. Hieronder leest u daar meer over.

Ondervoeding voorkomen en/of behandelen (tijdens opname en thuis)

1. Gebruik een voedingspatroon dat rijk is aan energie en eiwit

Om ondervoeding te voorkomen of te behandelen heeft u een voedingspatroon nodig dat rijk is aan energie en eiwitten. Met zogenaamde ‘energie- en eiwitrijke voeding’ wordt nagestreefd om verder gewichtsverlies te voorkomen. Gewichtstoename is doorgaans onwenselijk omdat dit meestal een toename van vetmassa betreft wat voor de meeste patiënten nauwelijks of geen voordelen met zich meebrengt. Echter, mocht gewichtstoename toch gewenst zijn, dan is daarvoor meer tijd nodig.

Energie is een brandstof die we nodig hebben bij alles wat we doen. Ook wanneer u niet of nauwelijks in beweging bent heeft uw lichaam energie nodig. De hoeveelheid energie in een voedingsmiddel wordt uitgedrukt in kilocalorieën (kcal).

Eiwit is een bouwstof die nodig is voor de opbouw, onderhoud en herstel van lichaamsweefsel zoals spieren en organen. Het is belangrijk dat uw voeding voldoende eiwitten bevat om spiermassaverlies te voorkomen.

Eiwitten zitten voornamelijk in:

• Melk- en melkproducten;
• Sojayoghurt en sojamelk;
• Vlees(waren), vis, kip;
• Vleesvervangers (soja, Quorn, tofu, tempeh);
• Bonen (peulvruchten: witte/bruine bonen, linzen, kapucijners);
• Ei;
• (Smeer)kaas;
• Noten.

1.1 Tips en trucs algemeen

• Probeer elke twee á drie uur iets te eten. Meestal worden zes tot acht kleinere maaltijden beter verdragen dan drie grote maaltijden.
• Probeer vaste eettijden aan te houden.
• Rust even voor de maaltijd om te voorkomen dat u te vermoeid bent om te eten.
• Gebruik volvette varianten en producten zoals volle melk, volle yoghurt of 48+ kaas. Vermijd magere of lightproducten.
• Gebruik producten die rijk zijn aan eiwit (zie opsomming onder punt 1).
• Besmeer uw brood met roomboter of margarine in plaats van halvarine. Dieetmargarine bevat evenveel energie als roomboter en twee keer zoveel energie als halvarine.
• Kies als broodbeleg hartig beleg zoals (buitenlandse) kaas, vleeswaren, ei, hummus, notenpasta, krabsalade, tonijnsalade of vleessalade. Vermijd zoet beleg, dit levert wel energie maar geen eiwit.
• Beleg uw brood met dubbel beleg.
• Als brood u tegenstaat, gebruikt u dan pap gemaakt van volle melk. Voeg een klontje boter of een (extra) schep suiker toe voor meer energie.
• Wanneer u drinkt, drinkt u dan bij voorkeur volle zuivelproducten (bevat zowel eiwit als energie) of anders vruchtensap of limonade (bevat geen eiwit maar wel energie).
• Wanneer u graag soep eet, kiest u dan voor gebonden soep waarin vlees, vis, kip en/of room verwerkt is. Bouillon levert alleen water en zout maar nauwelijks energie en eiwit op.
• Neem tussen de hoofdmaaltijden tussendoortjes, zoals: zuivel (karnemelk, melk, yoghurtdrank, chocolademelk, milkshake, vla, roomyoghurt, kwark, pudding), snoepreep, puddingbroodje, pannenkoek, gebonden soep, blokjes kaas of vleeswaren/worst uit het vuistje, cracker met paté, (Franse) kaassoorten, smeerkaas, eiersalade, krabsalade, tonijnsalade, lekkerbekje, haring, paling, makreel, saucijzenbroodje, kaasbroodje, worstenbroodje, noten, chips, kaassouffle, bitterballen, hamburger, loempia, saté.
• Neem geen grote hoeveelheden rauwkost. Deze producten geven snel een vol gevoel en leveren nauwelijks energie of eiwit.
• Ook als u diabetes, overgewicht of hart- en vaatziekten heeft, is het advies om tijdelijk te kiezen voor volle en energierijke producten. Extra glucosecontrole bij diabetes is gewenst. Overleg eventueel met uw diabetesverpleegkundige.

1.2 Tips en trucs bij verminderde eetlust

Een verminderde eetlust kan verschillende oorzaken hebben. Eén van de oorzaken is dat de tumor bepaalde stoffen uitscheidt die de stofwisseling ontregelen en daardoor vaak de eetlust verminderen. Daarnaast kunt u zich door de behandeling niet lekker voelen of kunnen angst, pijn en vermoeidheid ervoor zorgen dat u minder trek heeft om te eten. Ook de locatie van de tumor kan een rol spelen, waardoor u een vol gevoel ervaart en u minder kunt eten. Het belangrijkste advies bij een verminderde eetlust is dat als u eet, u kiest voor een product dat rijk is aan calorieën en eiwitten.

• Serveer de warme maaltijd op een ontbijtbordje als een vol dinerbord u tegenstaat.
• Bij de warme maaltijd is het stuk vlees, vis, kip of de vleesvervanger (kaas, ei, quorn, tahoe, tempeh, noten, peulvruchten) en het nagerecht het meest belangrijk. Neem hier een ruime portie van. Laat desnoods groenten, aardappelen, rijst en pasta staan.
• Gebruik royaal jus of saus.
• Voeg margarine, boter, room of crème fraîche toe aan de groenten.
• Bereid aardappelen in de vorm van puree om zo margarine, boter of crème fraîche toe te voegen. Of gebruik gebakken aardappelen of frites.
• Kies bij voorkeur zuivel of roomijs als nagerecht.
• Eet het toetje eventueel een uur na de warme maaltijd als u na het eten vol zit.
• Vloeibare producten gaan vaak beter dan vaste voeding. Kies voor voeding die u makkelijk kunt kauwen zoals gehakt, tartaar, vis of vloeibare voeding zoals een maaltijdsoep, pap en pudding.
• Probeer samen met anderen te eten. Samen eten zorgt voor een ontspannen sfeer en is gezelliger. Dit helpt om beter te eten.
• Kies eten dat makkelijk te bereiden is, zoals kant- en-klare groenten (diepvries of kant-en-klaar van de supermarkt of bijvoorbeeld slager), vlees met een korte bereidingstijd, eenpansgerechten en kant-en-klare nagerechten. Kant-en-klaar maaltijden die aan huis worden geleverd zijn te bestellen via Apetito, Alle Smaken, Uitgekookt/Tafeltje dekje of via lokale bezorgdiensten.

1.3 Alternatieven voor als een warme maaltijd niet lukt

• Als de geuren u tegenstaan: het bereiden van maaltijden in de magnetron geeft minder geurverspreiding. Of laat eventueel iemand anders voor u koken.
• Alternatieven voor de warme maaltijd:
• Maaltijdsalade met ruim kaas, feta, mozzarella, noten, koud vlees, vis en/of kip.
• Koude aardappel/pasta/couscoussalade met extra vis/kip/vlees, kaas en/of noten. Spekjes (laten) uitbakken en koud toevoegen (er zijn ook kant-en-klare uitgebakken spekjes te koop).
• Broodmaaltijd met dubbelhartig beleg, nagerecht en zuiveldrank.
• Macaroni en nasi lenen zich prima om (de volgende dag) koud gegeten te worden of te verwerken in een salade.
• Lukt vlees niet? Misschien vis, kip of juist vegetarische burgers wel (notenburgers, bonenburgers, bietenburgers, kaasburgers).
• Pannenkoek met kaas, feta of mozzarella of koud knakworstje, kan ook heel goed koud gegeten worden. Of als zoet u beter smaakt: besmeer de pannenkoek met kwark of een neutrale roomkaas en beleg met fruit.

2. Beweeg elke dag 30 minuten matig tot intensief

Behalve voeding is beweging nodig om spierweefsel op te bouwen of te onderhouden. Het advies is om elke dag 30 minuten matig tot intensief in beweging te zijn. ‘Matig tot intensief’ betekent dat u het door de inspanning warm krijgt, uw hartslag omhoog gaat en u iets sneller gaat ademhalen. U hoeft niet 30 minuten aan één stuk te bewegen, maar kan bijvoorbeeld ook kiezen voor twee keer 15 minuten of drie keer 10 minuten. Mocht u moeilijk uit bed of uit een stoel kunnen komen, dan is het zinvol om vanuit een zittende of liggende houding oefeningen te doen. Een fysiotherapeut kan u hierbij adviseren.

Vooral rusten als u vermoeid bent, kan ertoe leiden dat uw conditie verder achteruit gaat en de vermoeidheid toeneemt.

3. Weeg uzelf 1x per week

Uw lichaamsgewicht is een goede maat om te zien of u voldoende energie uit uw voeding haalt. Een stabiel of stijgend gewicht geeft aan dat u voldoende energie binnenkrijgt. Het is daarom aan te raden dat u zich een keer per week weegt. Doe dit zoveel mogelijk onder gelijke omstandigheden: op dezelfde weegschaal, op een vast moment van de dag met ongeveer dezelfde kleding of zonder kleding. Belangrijk om te weten is dat wanneer u vocht vasthoudt of plasmedicatie gebruikt, het gewicht(sverloop) onbetrouwbaar kan zijn.

Noteer de metingen om het verloop te kunnen volgen. Schommelingen in het gewicht van één á twee kilo in een week zijn normaal. Verliest u twee weken achter elkaar gewicht, geeft u dit dan aan bij uw huisarts of specialist.

Dieetproducten

Het kan zijn dat het u ondanks de adviezen in deze folder niet lukt om via gewone voedingsmiddelen voldoende energie en eiwit te gebruiken. Er bestaat een groot assortiment aan medische dieetproducten die u zowel in het ziekenhuis als thuis kunt gebruiken. Een voorbeeld hiervan is drinkvoeding, beschikbaar in verschillende soorten en smaken. De diëtist (of huisarts afhankelijk van uw verzekering) kan u deze producten voorschrijven, over het gebruik adviseren en een machtiging verstrekken waarmee u de kosten voor het gebruik van deze producten vergoed krijgt van uw zorgverzekering.

Extra vitamines en mineralen

Vitamine- en mineralenpreparaten kunnen zinvol zijn wanneer het u niet goed lukt om voldoende of voldoende gevarieerd te eten. Deze supplementen kunnen echter niet een gezond voedingspatroon vervangen. Een multivitamine die tot 100% van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) bevat kan zonder risico gebruikt worden. Mocht u hogere doseringen, of andere supplementen gebruiken, informeer dan uw specialist en/of diëtist.

Begeleiding van een diëtist

U kunt uw verpleegkundige of een andere medisch specialist vragen of u in aanmerking komt voor begeleiding van de diëtisten in het ziekenhuis. Zo niet, dan kunt u contact opnemen met een diëtist bij u in de buurt, die u kunt vinden in de Verwijsgids Kanker (www.verwijsgidskanker.nl). Daar kunt u een diëtist vinden die gespecialiseerd is in ondervoeding bij oncologie en u hierbij kan begeleiden. Een andere optie om een diëtist te vinden is via de website van de Nederlandse Vereniging van Diëtisten (www.nvdietist.nl). Hier kunt u zoeken naar een diëtist op postcode. Op de website MalnuCare (www.malnucare.nl) kunt u ook een diëtist vinden die dichtbij u in de buurt zit en u kan helpen bij ondervoeding. Dit zijn een paar opties om een diëtist te vinden die dicht bij huis is en u kan helpen na de behandeling, indien dit nodig is. Het is raadzaam om te informeren of de gekozen diëtist ervaring heeft met het behandelen van ondervoeding bij oncologie voordat u een afspraak maakt. 

Meer informatie

• De lijst met energie- en eiwitrijke producten bevat informatie over de hoeveel energie en eiwitten er in de voedingsmiddelen zitten. Vraag ernaar bij uw dietist.
• De folder “Goed eten tijdens kanker” van het Wereld Kanker Onderzoek Fonds bevat informatie over het voorkomen of tegengaan van ondervoeding bij kankerpatiënten.
• Het Wereld Kanker Onderzoek Fonds heeft ook een website met handige informatie: www.wkof.nl.
• Op de website www.goedgevoedouderworden.nl vindt u een database met energie- en eiwitrijke producten.

Podcast

• De diëtisten van het Antoni van Leeuwenhoek hebben een eigen podcast waarin verschillende onderwerpen over voeding bij kanker besproken worden. Kanker… wat eet je dan? is te vinden op alle bekende podcastkanalen zoals bijvoorbeeld Spotify.
•