Leukaferese bij PSCT

Binnenkort wordt u behandeld met chemotherapie in een hoog gedoseerd schema. Zoals u weet kan deze behandeling schade aanbrengen aan de productie van bloedcellen in het beenmerg. Om deze schade te beperken in tijd, gaan we voor deze behandeling bloedstamcellen bij u afnemen tijdens een leukaferese-procedure.

Uw eigen stamcellen krijgt u dan weer terug na de hooggedoseerde chemotherapie. Hierdoor heeft uw beenmerg de tijd te herstellen en is de periode van minimale aanmaak van bloedcellen zo kort mogelijk. Deze behandeling wordt perifere stamceltransplantatie (PSCT) genoemd

Mobiliseren van stamcellen bij een patiënt

Voordat er uit uw bloed stamcellen geoogst kunnen worden, moet een aantal dingen gebeuren:

• U krijgt een cytostaticakuur die gericht is tegen uw ziekte, maar die tegelijkertijd gebruikt wordt om stamcellen uit het beenmerg in het bloed te mobiliseren.
• Na deze kuur moet er gedurende ongeveer tien dagen -en zo nodig langer- dagelijks (een) onderhuidse injectie(s) gegeven worden met een groeifactor die de voorlopercellen van bloedcellen stimuleert om te vermeerderen.
• Na ongeveer acht tot tien dagen injecties met de groeifactor wordt u om 8:15 uur in het ziekenhuis verwacht voor bloedonderzoek om te zien of er al voldoende ‘stamcellen’ in het bloed voorkomen om deze te gaan verzamelen.
• Tenslotte, als het aantal stamcellen in het bloed voldoende is, kan de verzameling van stamcellen beginnen door middel van de zogenaamde leukaferese.

Voor het starten van de leukaferese wordt een aantal onderzoeken verricht, waaronder bloedonderzoek. Het is wettelijk verplicht om met behulp van bloedonderzoek voor de start van de leukaferese te controleren of iemand bepaalde virusinfecties heeft doorgemaakt of besmet is met bepaalde virussen, waaronder het Human Immunodeficiency Virus (HIV). Indien er sprake is van besmetting met HIV of een ander virus kan het consequenties hebben voor uw behandeling en de verwerking van de geoogste stamcellen in het laboratorium.

De dagelijkse injecties met de groeifactor

De groeifactor die u krijgt om het aantal stamcellen in het bloed te verhogen, heet G-CSF. Dit staat voor Granulocyte Colony Stimulating Factor (Neupogen, Zarzio, of Accofil). Dit is een stof die in ons lichaam aanwezig is en de aanmaak en uitrijping van bepaalde voorlopercellen in het beenmerg stimuleert. Door een hogere dosis te geven van deze stof wordt het beenmerg extra gestimuleerd, waardoor het aantal stamcellen in het bloed tijdelijk toeneemt. G-CSF wordt via een onderhuidse injectie toegediend, één of twee keer per dag. De hoeveelheid die u moet spuiten, hangt af van uw situatie en wordt aan u uitgelegd door uw arts of verpleegkundige. U kunt dit zelf leren spuiten, of iemand uit uw omgeving. Eventueel kan ook de wijkverpleegkundige komen om u deze injecties te geven. De injecties gaan door totdat u voldoende stamcellen geoogst heeft, dus tot en met het einde van de leukaferese.

G-CSF wordt over het algemeen goed verdragen, maar kan bot- en spierpijn veroorzaken, met name als het beenmerg zich begint te herstellen van de cytostaticakuur. Meestal kan de pijn goed onderdrukt worden door paracetamol. Soms kan de pijn hevig zijn waardoor een sterkere pijnstiller noodzakelijk kan zijn. De pijn wordt meestal gevoeld in het bekken, laag in de rug of in het borstbeen. Ook hoofdpijn kan een bijwerking van G-CSF zijn.

Vanaf ongeveer een week na het begin van de kuur (ongeveer na acht dagen injecteren) wordt er bloedonderzoek gedaan om te kijken of er voldoende stamcellen in het bloed aanwezig zijn om de leukaferese uit te voeren. Dit onderzoek kan alleen ’s ochtends gebeuren.

De leukaferese

Als er voldoende stamcellen in het bloed zitten, kan de leukaferese procedure beginnen. Gedurende de totale duur van de leukaferese wordt u in het ziekenhuis opgenomen.

Eerst wordt bij u onder lokale verdoving een katheter (een soepele slang met twee uiteinden) de liesader ingebracht door een arts. Deze katheter blijft zitten totdat de leukaferese procedure beëindigd is en voldoende stamcellen zijn geoogst.

U kunt zich met de katheter voorzichtig bewegen, dat wil zeggen dat u voorzichtig van bed naar het toilet mag lopen. Voor verdere afstanden wordt u in een rolstoel vervoerd. Nadat de lieskatheter is ingebracht, wordt u op uw kamer aangesloten op het leukaferese apparaat. Via het ene uiteinde van de katheter wordt bloed van u naar de machine geleid, via het andere uiteinde krijgt u bloed terug. De machine scheidt op grond van soortelijk gewicht stamcellen van de rest van het bloed. De procedure duurt ongeveer vier uur. Tijdens deze vier uur wordt 15 tot 20 liter bloed verwerkt. Dit betekent dat uw totale bloedvolume ongeveer drie tot vier keer door het apparaat gaat om stamcellen te oogsten. Er blijft ongeveer 100 ml bloed met stamcellen in de machine achter, de rest krijgt u terug.

De leukaferese procedure heeft weinig bijwerkingen. Het vier uur aan het apparaat moeten liggen is vermoeiend. Om te voorkomen dat het bloed in de machine stolt, wordt gebruik gemaakt van een stof die ACD heet. Deze stof wordt in uw lichaam onmiddellijk afgebroken. ACD kan tintelingen rond de mond, tintelingen in handen en voeten en/of een strak gevoel rond de mond veroorzaken. Indien u dit voelt, moet u dit doorgeven aan de leukaferese-assistent die gedurende de hele procedure bij u blijft. Deze stelt de toediening van de ACD dan anders in of past de bloedstroomsnelheid aan. Het is belangrijk dat u deze klachten meldt. Als de toevoer van ACD niet aangepast wordt, kan er kramp ontstaan van de spieren van handen en voeten. Dit kan weliswaar snel verholpen worden, maar het is niet nodig dat dit ontstaat en kan beter voorkomen worden. Aan het einde van de leukaferese kunt u zich wat duizelig voelen en wat licht in het hoofd. Het is verstandig niet direct op te staan als de procedure beëindigd is, maar eerst voorzichtig te gaan zitten. De duizeligheid gaat meestal snel over.

Het leukaferese apparaat maakt lawaai zoals een goed geïsoleerde wasmachine. Af en toe zult u een alarm (een soort bel) horen van de machine om de leukaferese-assistent op bepaalde dingen te wijzen tijdens de procedure.

Omdat u tijdens de leukaferese aan bed gebonden bent, is het handig iets bij u te hebben om de tijd door te komen. Na afloop van de leukaferese procedure wordt bepaald hoeveel stamcellen er geoogst zijn. Als de leukaferese procedure voor 15:30 uur beëindigd is, is de uitslag van de oogst om ongeveer 17:00 uur bekend. Indien de leukaferese procedure later eindigt, is de uitslag van de oogst de volgende dag bekend.

Afhankelijk van de uitslag en de behandeling die u ondergaat is er de volgende dag nog een leukaferese procedure nodig. De hoeveelheid procedures die nodig zijn, variëert tussen de één en vijf.

Na de leukaferese wordt uw bloed gecontroleerd. Indien dit nodig is, krijgt u een bloedtransfusie.

De lieskatheter kan soms een beetje bloed lekken langs de insteekopening. Indien u dit merkt, waarschuwt u een verpleegkundige. U kunt het beste in bed liggen (hierdoor komt minder druk op de katheter). Meestal is opnieuw verbinden en eventueel kortdurend afdrukken van de insteekopening voldoende om het bloeden te stelpen.

Als er voldoende geoogst is en u geen bloed meer nodig heeft, wordt de lieskatheter verwijderd. Na verwijdering moet u nog één uur blijven liggen met een zandzak op de plaats waar de katheter heeft gezeten, totdat het gaatje waar de katheter heeft gezeten niet meer bloedt. U kunt daarna meestal naar huis.

Wat gebeurt er als er niet voldoende geoogst wordt?

Het is bekend dat bij ongeveer tien tot vijftien procent van de mensen bij wie geprobeerd wordt stamcellen uit het bloed te oogsten, dit niet lukt omdat de voorlopercellen in het beenmerg blijven. Dit betekent niet dat uw beenmerg niet goed is, maar alleen dat het beenmerg niet reageert op het mobiliseren van stamcellen in het bloed met behulp van G-CSF. Dit kan voor een deel aan de voorbehandeling liggen. In deze situatie kan geprobeerd worden stamcellen in het bloed te mobiliseren met behulp van G-CSF in combinatie met een stof die plerixafor genoemd wordt. Over deze procedure bestaat aparte informatie die u krijgt als dit bij u van toepassing is.

Kan gebruik van G-CSF het beenmerg uitputten?

G-CSF wordt op grote schaal gebruikt. Tot op heden zijn er geen aanwijzingen dat deze stof het beenmerg uitput of andere schadelijke effecten op het beenmerg heeft.

Is de leukaferese procedure veilig? Zijn er gevolgen op langere termijn?

De leukaferese procedure wordt al jaren toegepast in vele landen, ook voor andere doeleinden. Het is een veilige procedure gebleken, die geen nadelige effecten heeft op langere termijn. De tijdelijke bijwerkingen die kunnen optreden tijdens de leukaferese, heeft u gelezen. Deze bijwerkingen zijn mild, van tijdelijke aard en goed te verhelpen.

Verdere vragen of informatie

Indien u nog meer vragen heeft of meer informatie wilt, kunt u dit kenbaar maken aan uw behandelend arts of verpleegkundig specialist.