Logopedie bij (chemo)radiotherapie

In het hoofd-halsgebied

Waarom deze folder voor u?

U gaat in het Antoni van Leeuwenhoek een behandeling met (chemo)radiotherapie krijgen in uw mond, neus of keel.

Radiotherapie wordt ook wel bestraling genoemd.

Door deze behandeling kunt u klachten krijgen bij het slikken, het spreken en de mondopening. De logopedist begeleidt u hierbij.

In deze folder vindt u meer informatie over deze mogelijke klachten en geven we u tips over wat u zelf kunt doen om de kans op klachten zoveel mogelijk te beperken.

Begeleiding door logopedie

Het eerste consult bij de logopedist vindt plaats voordat uw behandeling begint. Er wordt in kaart gebracht hoe het op dat moment gaat met eten en drinken, het slikken, de mondopening, de spraak en de stem.

Tijdens de behandeling komt u in ieder geval twee keer op controle bij de logopedist. Het is belangrijk dat u zelf in de gaten houdt of er iets verandert bij het slikken en/of het spreken. Soms kan het nodig zijn om eerder contact op te nemen.

De bestraling werkt als u klaar bent nog wel 2 tot 3 weken door in het lichaam. Er wordt daarom ook nog een afspraak voor controle gepland na uw behandeling. Als u op dat moment nog steeds klachten heeft, worden er verdere afspraken gemaakt.

Hoe werkt slikken eigenlijk?

We slikken ongeveer twee keer per minuut. Slikken is een ingewikkeld proces: er zijn wel 32 spieren bij betrokken en

6 van de 12 hersenzenuwen.

De fasen in een normale slik

Om goed te kunnen slikken moeten alle spieren in dit gebied goed samenwerken. Een slik bestaat uit vier fasen. Deze worden hieronder uitgelegd.

Door de linker QR-code te scannen kunt u een video bekijken waarin uitgelegd wordt hoe het slikken werkt. De rechter QR-code leidt naar een video van twee soorten slikproblemen: eten dat in de keel blijft hangen en verslikken. Daaronder volgt de uitleg over slikproblemen die kunnen ontstaan bij (chemo)radiotherapie.

Video slikken Video slikproblemen

Problemen bij het slikken tijdens de behandeling

De behandeling die u gaat krijgen met (chemo)radiotherapie, kan bijwerkingen geven. Hoeveel last u krijgt verschilt per persoon. Ieder lichaam reageert anders. Hoe gezond u bent kan invloed hebben en ook de plaats en hoeveelheid bestraling kunnen verschil maken. Eventuele bijwerkingen en de mogelijke invloed op het slikken worden hieronder beschreven:

Bijwerkingen die problemen bij SLIKKEN kunnen geven

Uw mond, keel en slokdarm zijn bedekt met een laagje slijmvlies. Door de bestraling kan dit slijmvlies geïrriteerd raken en pijnlijk worden.

Spieren die nodig zijn voor het slikken, kunnen stijf en daardoor minder krachtig worden. Hierdoor kan slikken moeilijker en trager gaan. U kunt zich hierdoor ook sneller verslikken.

De hoeveelheid speeksel kan verminderen, wat voor een droge mond zorgt. Het duurt dan langer voordat een hap smeuïg genoeg is om door te slikken. Ook kan het speeksel veranderen in (taai) slijm in de mond of keel. Ook kan er smaakverlies optreden.

Risico’s van problemen bij slikken

Als eten en drinken lastiger en mogelijk ook pijnlijker is, kan het zijn dat u minder gaat eten. Tijdens de behandeling is het juist van belang dat u voldoende eet en drinkt om gewichtsverlies te voorkomen.

Door verminderde spierkracht kunt u zich meer gaan verslikken. Ook kan het zijn dat het gevoel in de mond- en keelholte afneemt. Als u zich regelmatig of zelfs ongemerkt verslikt, kan er eten of drinken in de longen terecht komen. Dit kan leiden tot een longontsteking. Dat willen we voorkomen.

Begeleiding tijdens uw behandeling bij slikproblemen

Om de risico’s van problemen bij het slikken zo klein mogelijk te maken, wordt u tijdens uw behandeling begeleid door de logopedist. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met de diëtist.

De logopedist begeleidt u vooral op het gebied van veiligheid van het slikken. Tijdens uw behandeling wordt het slikken met regelmaat beoordeeld. U krijgt, als dat nodig is, advies over uw houding tijdens het slikken en over het soort voeding dat u veilig kunt slikken. Zo wordt eten en drinken makkelijker en het kan helpen om verslikken te voorkomen.

De diëtisten houden in de gaten of u voldoende voeding binnenkrijgt. Zij kunnen ook aangepaste voeding (drinkvoeding) voor u bestellen. Soms is het nodig om een voedingssonde te plaatsen. Dan krijgt u vloeibare voeding via een slangetje direct in de maag of in de darm. Daar begeleidt de diëtist u bij.

U kunt zelf iets doen om slikproblemen proberen te beperken

Uit onderzoek en uit de dagelijkse praktijk weten we dat het helpt om de slikspieren te trainen. Hiervoor kunt u oefeningen doen. Dit zijn oefeningen voor de spieren van het hoofd, de hals en de schouders. We adviseren u deze tijdens de (chemo)radiotherapie te doen om de spierkracht te versterken en ze in goede conditie te houden.

De slikoefeningen

Via deze QR-code komt u bij de video met de oefeningen voor het slikken. De oefeningen, met een duidelijke uitleg, vindt u ook achterin deze folder.

Tips bij het slikken tijdens (chemo)radiotherapie

Tijdens de bestralingsperiode kan het slikken moeilijker worden. Om de spieren die bij het slikken betrokken zijn zoveel mogelijk soepel en krachtig te houden is het goed ze in beweging te houden. Probeer te blijven eten en drinken. Wordt dit lastiger, kies dan de voeding waarbij dit zo makkelijk mogelijk gaat.

Hier volgen enkele tips om het slikken gemakkelijker te laten verlopen:

1. Rechtop zitten tijdens het slikken:
   Rechtop zitten maakt het slikken makkelijker. De spieren kunnen beter bewegen, waardoor de luchtpijp beter afgesloten wordt en u zich minder snel verslikt.
2. Slik stevig en met aandacht:
   Pijn kan ervoor zorgen dat u voorzichtig gaat slikken. Voorzichtig slikken is vaak te ‘slap’, waardoor de kans op verslikken groter wordt. Zorg ervoor dat u stevig blijft slikken.
3. Laat u niet afleiden tijdens eet- en drinkmomenten:
   Als u tijdens het slikken wordt afgeleid heeft u minder controle over wat er gebeurt. De kans op verslikken neemt dan toe.
4. Drinken:
   Het drinken van cola en spa rood zorgt voor vermindering van de slijmklachten.
5. Pijnmedicatie:
   Neem de pijnmedicatie een half uur voor de maaltijd, zodat het slikken minder pijn doet. U kunt de medicatie ook met vla, yoghurt of slikgel (Gloup) innemen.
   

Ook als u sondevoeding gebruikt, kunt u deze tips toepassen bij water drinken of bij het doorslikken van speeksel.

Bijwerkingen die problemen bij MONDOPENING kunnen geven

Als uw kaakspieren binnen het bestralingsgebied liggen, dan kan het zijn dat de spieren die betrokken zijn bij het openen van de mond, minder goed gaan bewegen of stijf worden. U kunt dan uw mond minder goed open krijgen.

Risico’s van problemen met mondopening

Als de mondopening erg klein wordt, is het lastig om uw eten goed in uw mond te krijgen. Het risico bestaat dan dat eten afhappen, kauwen en bijvoorbeeld tandenpoetsen moeilijker worden. Ook het gapen wordt minder prettig. Als u een kunstgebit draagt kan het in- en uitdoen ook lastiger zijn.

Begeleiding bij problemen met mondopening door uw behandeling

U krijgt vooraf oefeningen voor de kaakspieren en tijdens de behandeling wordt regelmatig uw mondopening opgemeten om te kijken of deze verandert. Mocht u problemen krijgen met de mondopening, dan krijgt u adviezen om het eten aan te passen en oefeningen om de mondopening weer te vergroten.

U kunt zelf iets doen om problemen bij mondopening zo beperkt mogelijk te houden

Net als bij het trainen van de slikspieren, kunt u ook de spieren van uw kaken al trainen om klachten te voorkomen of te verminderen. Deze training is met name gericht op het rekken en soepel houden van de spieren.

Via deze QR-code komt u bij de video met de oefeningen voor het slikken. De oefeningen vindt u ook achterin deze folder, met een duidelijke uitleg.

De slik oefeningen

Bijwerkingen die problemen bij SPREKEN kunnen geven

Bestraling kan verschillende bijwerkingen hebben die het spreken moeilijker maken.
Als het gebied rond uw strottenhoofd en stembanden bestraald wordt, kan uw stem hees gaan klinken. Dit gebeurt als de stembanden stijver worden, waardoor ze minder goed kunnen bewegen. Bestraling kan ook taaier slijm veroorzaken, waardoor u de neiging krijgt om de keel te schrapen. Dit is niet goed voor uw stembanden en maakt uw keel gevoeliger. Het is beter om te slikken, water te drinken, zachtjes te neuriën of zachter te praten (niet fluisteren!).
Als de bestraling in het mondgebied plaatsvindt, kunnen de slijmvliezen in uw mond en op uw tong pijnlijker aanvoelen. De tong kan stijver worden en een droge mond maakt praten lastiger.

Begeleiding tijdens uw behandeling bij problemen met SPREKEN

Het spreken komt tijdens een logopedie afspraak ook aan bod. Voor de stem en het spreken is het niet mogelijk om van tevoren met oefeningen te starten. Na de behandeling worden mensen met stem- en spraakklachten begeleid om de stem en het spreken weer zo optimaal mogelijk te krijgen.

Bijwerkingen die problemen bij HOREN kunnen geven

Als uw bestraling wordt gecombineerd met chemotherapie, is het mogelijk dat u de hoge tonen minder goed gaat horen of dat u last krijgt van oorsuizen (tinnitus).

Begeleiding tijdens uw behandeling bij problemen met HOREN

Voordat u start met de behandeling met chemotherapie krijgt u een gehooronderzoek om in kaart te brengen hoe uw gehoor is voor de behandeling.
Als u merkt dat u slechter gaat horen of als het oorsuizen erger worden, kan het nodig zijn om een tussentijds gehooronderzoek uit te voeren.

Na uw behandeling krijgt u opnieuw een gehooronderzoek. Zo wordt gekeken of er iets is veranderd in uw gehoor door de behandeling. Als er na de behandeling klachten zijn, dan wordt u in samenwerking met de KNO-artsen begeleid.

Oefeningen

Hieronder staan verschillende oefeningen voor het slikken, de hals- en schouderspieren en de mondopening. Voer de oefeningen ontspannen uit, forceer niet en stop als u pijn voelt. Als het moeilijker wordt om de oefeningen te doen tijdens de bestraling, kunt u korter oefenen, maar probeer wel elk onderdeel een aantal oefeningen te doen. Verdeel de oefeningen over de dag, zodat u het hele programma doet. Als u ondanks het oefenen veel last heeft van slikken, stem, spraak of schouders, neem dan contact op met uw arts of logopedist.

Voor wie zijn deze oefeningen bedoeld?

Deze oefeningen zijn bedoeld voor mensen die met (chemo)radiotherapie behandeld worden voor

hoofd-halskanker.

Hoe werkt het?

Het oefenprogramma bestaat uit drie onderdelen:

1. Oefeningen voor hals- en schouderspieren

2. Oefeningen voor het slikken

3. Oefeningen voor de mondopening

Hoeveel tijd kost het?

De oefeningen duren samen ongeveer 15 - 20 minuten. Het is goed om deze oefeningen drie keer per dag te doen. Bedenk vooraf wanneer u tijd kunt vrijmaken voor de oefeningen. Kies tijdstippen waarop u zo rustig mogelijk de oefeningen kunt doen. Het maakt niet zoveel uit wanneer u de oefeningen doet. Het belangrijkste is dat u elke dag de tijd neemt voor de oefeningen.

Oefeningen hals / schouder

Oefeningen hals / schouder

Oefeningen hals / schouder

Oefeningen hals / schouder Oefeningen hals / schouder

Oefeningen slikken

Oefeningen slikken

Oefeningen slikken

Oefeningen mondopening

Voer deze oefeningen dagelijks uit, 3 x per dag.

• Open de mond zo wijd mogelijk
• Houd dit 30 sec vast
• Sluit de mond weer langzaam
• Ontspan
• Herhaal dit

5 keer

• Beweeg de kaak zover mogelijk naar rechts (gestrekt, maar niet pijnlijk)
• Houd dit 30 sec vast
• Ontspan
• Herhaal dit

5 keer

5x

30

sec

Oefeningen mondopening

30

sec

30

sec

5x

30

sec

Voer deze oefeningen dagelijks uit, 3 x per dag.

• Beweeg de kaak in een cirkel
• Beweeg de kaak zover mogelijk in iedere richting (gestrekt maar niet pijnlijk)
• Ontspan na een cirkel
• Herhaal dit
  5 keer
• Beweeg de kaak zover mogelijk naar links (gestrekt, maar niet pijnlijk)
• Houd dit 30 sec vast
• Ontspan
• Herhaal dit
  5 keer

De LOGOPEDISTEN in het AVL

30

sec

30

sec

5x

5x

Contactgegevens:

logopedie@nki.nl of 020-5129111.

Dwarsdoorsnede hoofd-hals

Aanvullingen /opmerkingen