Ongewenste gewichtstoename

bij behandeling van borstkanker

Inleiding

U ontvangt deze informatie, omdat u onbedoeld aankomt tijdens uw behandeling van kanker. In deze folder vindt u uitleg en adviezen om u hierbij te helpen.

1. Gewicht tijdens en na de behandeling
2. Voeding
3. Beweging
4. Meer informatie

1. Gewicht tijdens en na de behandeling

Gewichtstoename

Chemotherapie en hormoontherapie zorgen voor veel veranderingen in het lichaam. Meestal ontstaan deze veranderingen al enkele weken na het starten van de therapie. Wanneer u aankomt tijdens de behandeling kan dit komen doordat uw lichaam meer vocht vasthoudt en/of door een toename aan vetmassa. En tegelijkertijd verliest u spiermassa. Door de gewichtstoename valt dit laatste niet direct op.

Als gevolg van een behandeling met chemotherapie en/of hormoontherapie kan de verhouding tussen vet en spieren in uw lichaam dus veranderen: de hoeveelheid vet in uw lichaam wordt groter en de hoeveelheid spieren wordt minder. Vetweefsel verbruikt minder energie dan spieren. U heeft dus minder energie nodig. Wanneer u meer energie via voeding binnenkrijgt dan uw lichaam nodig heeft, dan wordt dat in uw lichaam als vet opgeslagen. Als u dus niets aanpast aan uw voedingspatroon, dan is de kans groot dat u aankomt.

Er kunnen ook andere oorzaken zijn voor de gewichtstoename:

• Extra eten om misselijkheid tegen te gaan.
• Stress en/of vermoeidheid. Stress of emoties kunnen leiden tot meer trek, waardoor u meer gaat eten. Bij vermoeidheid kan koken inspannend zijn. Het is dan verleidelijk om voor makkelijke maaltijden te kiezen. Die zijn vaak minder gezond. Bijvoorbeeld omdat ze te veel calorieën bevatten of te weinig belangrijke voedingsstoffen.
• Minder beweging als gevolg van vermoeidheid.
• Vervroegde overgang door hormoonbehandeling.

Het kan ook gebeuren dat vocht zich ophoopt in de buik (ascites) of onder de huid van armen of benen (oedeem). Oedeem kan ontstaan door verminderde functie van de lymfeklieren, we spreken dan over lymfoedeem. Lymfoedeem kan ontstaan in de arm, maar ook op de borstkas, wanneer er lymfeklieren in de oksel vanwege de behandeling zijn verwijderd of bestraald. Het vocht vertekent het gewicht, maar dit heeft niets te maken met toename van vetmassa. Dit betekent dat in dat geval de adviezen in deze brochure niet van toepassing zijn.

Gezond gewicht

De verhouding van lichaamsgewicht en lichaamslengte wordt uitgedrukt in de Body Mass Index (BMI). Bij volwassenen wordt gesproken van een gezond gewicht bij een BMI tussen de 18,5 en de 25. Bij een BMI boven de 25 spreekt men van overgewicht. U kunt uw BMI berekenen door uw lichaamsgewicht in kilo’s te delen door het kwadraat van uw lichaamslengte in meters. Wanneer u bijvoorbeeld 70 kilo weegt en u bent 1,80 meter lang, dan is de BMI: 70 kilo/ (1,80 x 1,80 meter) = 21,6.

Naast de BMI is ook de buikomtrek van belang. Vet rondom de buik verhoogt het risico op hart- en vaatziekten. Voor vrouwen geldt dat een buikomtrek van meer dan 88 centimeter een verhoogd risico geeft, voor mannen is dit 102 centimeter. De buikomtrek kunt u als volgt meten:

• Ga rechtop staan.
• Breng een meetlint aan rond uw middel, op de blote huid.
• Breng het meetlint aan ongeveer ter hoogte van de navel, tussen de onderste rib en de bovenkant van het bekken.
• Laat het meetlint goed aansluiten, maar trek het niet te strak.
• Lees de waarde af.

Speciale begeleiding voor mensen met overgewicht

In Nederland bestaat er voor mensen met overgewicht een speciaal begeleid programma om een gezonde leefstijl te bereiken en te behouden door middel van voldoende beweging en een gezond eetpatroon; de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI). Sinds 2019 is de GLI opgenomen in het basispakket voor mensen met overgewicht of obesitas (bij een BMI van 30, of een BMI van 25 met verhoogd risico op hart- en vaatziekten of diabetes). Tijdens het programma wordt u gedurende twee jaar begeleid door een leefstijlcoach en/of een diëtist en een fysiotherapeut bij u in de omgeving. De diëtist, medisch specialist, of uw huisarts kan u vertellen of u hiervoor in aanmerking komt en een doorverwijzing geven. Als u in aanmerking komt voor de GLI, is het advies om hier pas na uw behandeling (hormoontherapie uitgezonderd) mee te starten.

Waarom is een gezond gewicht belangrijk?

Overgewicht kan leiden tot gezondheidsproblemen, zoals gewrichtsklachten, slaapproblemen en hiermee een verminderde kwaliteit van leven. Ook geeft overgewicht een groter risico op het terugkeren van de tumor. Na verwijdering of bestraling van de lymfklieren is het risico op lymfoedeem ook hoger als er sprake is van overgewicht. Daarnaast geeft overgewicht een groter risico op een verhoogd cholesterol, hart- en vaatziekten, een hoge bloeddruk, diabetes en verschillende kankersoorten.

Waarom kan ik beter niet afvallen tijdens de behandeling?

Bij het afvallen tijdens de behandeling verliest u niet alleen vet, maar ook spieren en hiermee energie. Omdat een behandeling veel energie kost, is het niet verstandig om af te vallen tijdens een behandeling.

Hoe kan ik afvallen na de behandeling?

Afvallen heeft alles te maken met hoeveel energie u binnenkrijgt via uw voeding en hoeveel energie u verbruikt. Iedereen verbruikt energie. Ook als u niets doet, verbruikt uw lichaam energie. Als u in beweging komt verbruikt u meer energie. Hoe intensiever u bezig bent, hoe meer energie u verbruikt. Als u bijvoorbeeld fietst, verbruikt u 4 keer zoveel energie als wanneer u zit.

De energie die u binnenkrijgt via voeding wordt aangegeven in calorieën (kcal). Deze energie komt uit suikers (koolhydraten), eiwitten, en vetten. Er zitten ook nog andere stoffen in voeding: water, vezels, vitamines en mineralen. Die geven geen of heel weinig energie, maar zijn wel belangrijk voor de gezondheid. De voedingsstof eiwit levert niet alleen energie. Het is ook een bouwsteen. U heeft eiwit nodig voor de opbouw, het onderhoud en het herstel van spieren en organen. Het is daarom belangrijk dat uw voeding voldoende eiwitten bevat. Als u te weinig eiwit binnenkrijgt verliest u spiermassa.

Om af te vallen, is een ‘negatieve energiebalans’ nodig. Om deze negatieve energiebalans te bereiken zijn drie dingen belangrijk:

• Weeg uzelf 1 tot 2 keer per week, steeds op hetzelfde moment van de dag met zo min mogelijk kleding aan. Kleine schommelingen in het gewicht zijn normaal en hebben te maken met de hoeveelheid vocht in het lichaam. Blijft u twee weken op rij aankomen? Probeer dan aanpassingen te maken in uw eet- en beweegpatroon.
• Eet niet meer dan u nodig heeft en volg de tips die in deze folder staan.
• Beweeg voldoende en volg het advies dat in deze folder genoemd staat.

Iedereen heeft een andere energie- en eiwitbehoefte. Een diëtist kan berekenen hoeveel u precies nodig heeft en een voedingsadvies geven dat past bij uw behoefte en wensen. Het aanleren van nieuwe leefstijlgewoonten kost tijd. Het is belangrijk om de tijd te nemen om af te vallen. Verderop in deze folder leest u hoe u in contact kunt komen met een diëtist.

2. Voeding

Over het algemeen worden per dag de volgende hoeveelheden aangeraden, afhankelijk van geslacht of leeftijdscategorie:

• 2 porties fruit
• 250 gram groente
• 3-5 volkoren boterhammen
• 3-5 opscheplepels volkoren graanproducten of aardappelen
• 1 portie magere vis/magere vlees(vervanger)/peulvruchten
• 15-25 gram ongezouten noten
• 2-4 porties magere zuivel
• 40 gram magere kaas of ander mager broodbeleg
• 40-60 gram oliën en vetten
• 1,5-2 liter vocht per dag (10–13 koppen of glazen van 150 ml)
• 2-3 eieren

Kies producten uit de ‘schijf van vijf’. Dat wil zeggen:

• Volop groente en fruit
• Bij voorkeur volkorenproducten, zoals volkorenbrood, volkorenpasta en zilvervliesrijst
• Varieer met vis, mager vlees, peulvruchten, noten en eieren
• Gebruik zachte en vloeibare vetten voor bakken en braden
• Gebruik magere eiwitrijke producten

Alcohol en suikerrijke frisdranken leveren veel energie, maar hebben geen voedingswaarde. Deze kunt u dus beter laten staan. Drink met name water, thee en koffie zonder suiker.

Om af te vallen hebben mannen gemiddeld een calorie inname van 1800-1900 kcal nodig en vrouwen gemiddeld 1500-1600 kcal. Dit is echter een algemeen advies, het kan zijn dat u dagelijks meer of minder kcal nodig heeft. Een diëtist kan hier advies over geven.

Om inzicht te krijgen in hoeveel calorieën u binnenkrijgt, kunt u uw voeding bijhouden in een app. U kunt hiervoor de Eetmeter van het Voedingscentrum gebruiken. Deze app is gratis en geeft een berekening van calorieën, eiwitten, vetten, koolhydraten en vitamines en mineralen. Dit kan via https://mijn.voedingscentrum.nl/nl/eetmeter/ of u kunt de app downloaden in de App store of Play store op uw telefoon of tablet.

Eiwitrijke voedingsmiddelen

Eiwitten komen voornamelijk voor in 8 groepen voedingsmiddelen:

• Vlees(waren)
• Kip
• Vis
• Noten
• Peulvruchten (witte/bruine bonen, linzen, kapucijners)
• Ei
• (Smeer)kaas
• Zuivel (magere melk en melkproducten zoals kwark, yoghurt)

Kies met name de magere varianten, zoals: magere melk, magere yoghurt en magere vleeswaren. Verderop in deze brochure vindt u variatielijsten voor magere- en eiwitrijke voeding. Eiwitten zitten ook in sojaproducten zoals sojayoghurt, sojadrink en in sommige vleesvervangers zoals tofu en tempé. Voor mensen met hormoongevoelige borstkanker geldt een aanbeveling van een maximale hoeveelheid van 2-3 porties soja per dag. Vleesvervangers die niet op basis zijn van soja hebben geen maximale hoeveelheid per dag. Het gebruik van sojasupplementen wordt afgeraden.

Vitamines en mineralen

Vitamines kunnen nooit een gezond voedingspatroon vervangen. Een teveel van bepaalde vitamines kan schadelijk zijn voor de gezondheid. Ook is het zomaar slikken van supplementen of kruidenmiddelen meestal niet zinvol en niet altijd zonder risico. De veiligheid van bepaalde supplementen in combinatie met chemotherapie (en/of hormoontherapie) is meestal niet of onvoldoende onderzocht. Ook zijn er supplementen die de werking van chemotherapie en/of hormoontherapie kunnen verminderen en dus worden afgeraden. Kijk voor een overzicht op Overzicht van supplementen - Wereld Kanker Onderzoek Fonds

Vitamine- en mineralenpreparaten kunnen zinvol zijn wanneer het u niet goed lukt om voldoende of voldoende gevarieerd te eten. Een multi-vitamine die tot 100% van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) bevat kan zonder risico gebruikt worden. Check hiervoor het etiket op de verpakking. Mocht u hogere doseringen, of andere supplementen willen gebruiken, informeer dan altijd uw arts en/of diëtist.

Dieetbegeleiding

Het is niet verstandig om op eigen initiatief een (crash)dieet te gaan volgen, omdat het belangrijk is om in een goede conditie te blijven om de behandeling aan te kunnen. Met uw verpleegkundige, verpleegkundig specialist of medisch specialist kunt u overleggen of het nodig is om een consult bij een diëtist aan te vragen. Mocht dit het geval zijn dan kunt u een diëtist bij u in de buurt zoeken. Dieetadvies door een diëtist wordt voor drie uur per kalenderjaar vergoed door de basisverzekering. U heeft hiervoor geen verwijzing nodig. Daarnaast bieden diverse zorgverzekeraars aanvullende pakketten aan om meer consulten te vergoeden.

Diëtisten gespecialiseerd in oncologische zorg bij u in de buurt zijn te vinden via:

• https://www.malnucare.nl. Malnucare is een landelijke organisatie. Zij hebben spreekuurlocaties in Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht, Zeeland, Noord-Brabant, Gelderland, Overijssel, Flevoland en Drenthe. Indien nodig kunnen zij binnen deze provincies ook op huisbezoek komen.
• www.verwijsgidskanker.nl. Hier kunt u op postcode een diëtist zoeken.

Een andere mogelijkheid voor het vinden van een diëtist is via de site van de Nederlandse Vereniging van Diëtisten (https://www.nvdietist.nl). Ook hier kunt u op postcode een diëtist zoeken. Het is aan te raden voorafgaand aan het maken van een afspraak te informeren of de diëtist van uw keuze ervaring heeft met het behandelen van ongewenste gewichtstoename bij (hormoon)therapie van ziekte.

3. Beweging

Wanneer u behandeld wordt voor kanker is bewegen misschien niet het eerste waar u aan denkt. Toch is het belangrijk. Tijdens de behandeling leidt meer bewegen tot minder bijwerkingen van de behandeling. Na afloop van de behandeling draagt meer bewegen bij aan een sneller herstel, een betere lichamelijke en geestelijke gezondheid en minder kans op terugkeer van kanker. Bovendien houdt regelmatig bewegen de spieren sterk en verkleint het de kans op overgewicht.

Bewegen tijdens behandeling

Het is belangrijk om tijdens de behandeling zo veel mogelijk in beweging te blijven. Bewegen tijdens de behandeling is veilig en zorgt ervoor dat u fit blijft, helpt vermoeidheid te verminderen en zorgt ervoor dat uw spiermassa behouden blijft. Een goed beweegprogramma bestaat uit spierversterkende oefeningen en oefeningen voor het uithoudingsvermogen. Daarnaast kunnen in- en ontspanningsoefeningen in de vorm van yoga of mindfulness prettig zijn. Uiteraard is het belangrijk dat de hoeveelheid beweging en de zwaarte van oefeningen is afgestemd op wat u aankunt. Dit kan wisselen tijdens de behandeling. Zo zou het goed kunnen dat u tijdens en vlak na een chemokuur niet in staat bent om te bewegen zoals u gewend bent. Een beweegprogramma tijdens een behandeling met chemotherapie of radiotherapie werkt daarom het beste als u begeleid wordt door een fysiotherapeut met kennis van oncologie. Vraag uw arts om een verwijzing. Wilt u liever zonder begeleiding trainen? Vraag dan in elk geval een fysiotherapeut om persoonlijk advies.

Beweging na behandeling

Na de behandeling is het goed om de hoeveelheid beweging geleidelijk op te bouwen.

De beweegrichtlijn voor volwassenen is:

• 150 minuten matig intensieve beweging per week (zoals fietsen en wandelen), over diverse dagen verspreid,
• aangevuld met tweemaal per week spier- en botversterkende krachttraining.
• En zo min mogelijk zitten.

Deze 150 minuten kunt u verdelen over de week; bijvoorbeeld 5 keer 30 minuten. Deze 30 minuten kunt u vervolgens ook weer over de dag verdelen, bijvoorbeeld tweemaal 15 minuten, of driemaal 10 minuten. Op televisie kunt u bijvoorbeeld het programma ‘Nederland in beweging’ volgen, dit wordt iedere dag uitgezonden en hierin worden in 15 minuten verschillende oefeningen gedaan.

Spier- en botversterkende oefeningen zijn onder andere oefeningen met gewichten, maar ook met het eigen lichaamsgewicht. Ook sommige sporten waarbij wordt gerend en gesprongen, zoals voetbal, tennis en hardlopen vallen hieronder. Op deze website vindt u een aantal voorbeelden van oefeningen die u thuis kunt doen: https://www.allesoversport.nl/thema/beweegstimulering/praktische-krachtoefeningen/.

Naast matig tot intensieve beweging en krachttraining is het verstandig om zo weinig mogelijk stil te zitten. Neem liever de trap dan de lift en pak liever de fiets dan de auto.

Vindt u het lastig om op eigen kracht te bewegen, of weet u niet welke oefeningen voor u geschikt zijn, dan is het goed om een fysiotherapeut om advies te vragen. Een fysiotherapeut kan een persoonlijk beweegprogramma opzetten, dat speciaal is afgestemd op uw behoefte en kunnen.

Fysiotherapeut zoeken

Fysiotherapeuten gespecialiseerd in oncologische beweegzorg bij u in de buurt kunt u vinden op: https://www.onconet.nu. Ga bij uw behandelend arts of huisarts na of u een verwijzing kunt krijgen voor een oncologisch geschoolde fysiotherapeut. Begeleiding op het gebied van bewegen door een fysiotherapeut wordt soms vergoed vanuit de aanvullende verzekering. Onder sommige omstandigheden kan er sprake zijn van een vergoeding vanuit de basisverzekering. Vraag hiernaar bij uw zorgverzekering.

Meer informatie

Lotgenotencontact

Via de Borstkankervereniging Nederland kunt u in contact komen met lotgenoten, om ervaringen te delen of vragen te stellen. https://www.borstkanker.nl/borstkankervereniging/contact

Extra informatie

Op de website van het Nationaal Fonds tegen Kanker vindt u algemene informatie en adviezen over voeding en (borst)kanker: www.tegenkanker.nl.

De website www.wkof.nl is een betrouwbare site waar experts op basis van beschikbare wetenschappelijke literatuur uit de voedingswetenschap vragen beantwoorden van patiënten over voeding in relatie tot kanker. Fabels worden op deze site van de feiten gescheiden.

In het boekje Mindful Eten van Susan Albers wordt belicht hoe aandacht en waarneming van voeding invloed heeft op het eetgedrag. Het uitvoeren van de tips om mindful te eten kan helpen om gewicht te verliezen. Hier kunt u de uitleg en tips vinden hoe mindful gegeten kan worden.

Op www.voedingscentrum.nl vindt u onafhankelijke informatie over gezond eten, veilig eten en duurzaam eten. Ook kunt u hier leuke dagmenu’s vinden ter inspiratie.

www.iamafoodie.nl is een platform waar diëtisten en voedings- en gezondheidswetenschappers hun kennis delen over gezonde voeding. Daarnaast heeft I am a Foodie meerdere boeken uitgebracht, zoals Eet als een Expert en Eet als een Expert – Party Time. Op de website en in deze boeken kunt u leuke handvatten, tips en tricks en recepten vinden voor gewenst gewichtsverlies.

Op de website https://www.projectgezond.nl/ kunt u recepten vinden die binnen een gezonde leefstijl passen. Ook geven zij boeken uit met daarin voorbeeld weekmenu’s.

Praktische tips

Om uw gewicht onder controle te houden, is het belangrijk dat u een gezond voedingspatroon volgt, dat voor u makkelijk is vol te houden. Het aanleren van nieuwe gewoonten kost tijd en gebeurt stap voor stap. Verander niet te veel in een korte tijd. Dit is meestal niet succesvol en mensen vallen dan vaak terug in oude gewoonten.

Hieronder vindt u verschillende dingen die u kunt doen om afvallen te ondersteunen: tips om uw voeding aan te passen en tips om uw gedrag aan te passen. Beide zijn belangrijk.

Ga als volgt aan de slag:

• Hang dit lijstje op een zichtbare plek op in huis, bijvoorbeeld op de koelkast.
• Lees de tips door en kies 2 tips die voor u het meest makkelijk zijn om te veranderen.
• Spreek met uzelf af dat u deze aanpassingen de komende weken gaat maken.
• Neem 3 weken om deze 2 tips in te passen. In de linker kolom kunt u de datum of weeknummers opschrijven waarin u ermee aan de slag gaat.
• Is het gelukt om de aanpassingen te maken? Kruis in de rechter kolom aan dat u deze behaald heeft.
• Kies nu 2 andere tips en neem weer 3 weken om deze toe te passen.
• Is het niet gelukt? Gun uzelf dan nogmaals 3 weken om de veranderingen toe te passen of kies een andere tip die voor u makkelijker is om in te passen.

Uw voeding aanpassen:

Uw gedrag aanpassen:

Onderstaande tips kunnen ook helpen bij het afvallen. Gebruik de tips als volgt:

• Hang ook dit lijstje op een zichtbare plek op in huis.
• Lees de tips door. Zijn er dingen bij die u al doet? Kruis deze gelijk aan als ‘behaald’.
• Kies 2 tips die voor u het meest makkelijk zijn om te veranderen.
• Spreek met uzelf af dat u deze aanpassingen de komende weken gaat maken.
• Neem 3 weken om deze 2 tips in te passen. In de linker kolom kunt u de datum of weeknummers opschrijven waarin u ermee aan de slag gaat.
• Is het gelukt om de aanpassingen te maken? Kruis in de rechter kolom aan dat u deze behaald heeft.
• Kies nu 2 andere tips en neem weer 3 weken om deze toe te passen.
• Is het niet gelukt? Gun uzelf dan nogmaals 3 weken om de veranderingen toe te passen of kies een andere tip die voor u makkelijker is om in te passen.

Tips bij boodschappen doen:

Supermarkten zijn erop ingericht om de klant te verleiden om minder gezonde keuzes te maken. Lees onderstaande tips door voordat u boodschappen gaat doen:

• Maak voor het boodschappen doen een boodschappenlijst, zo worden impulsieve keuzes beperkt.
• Ga geen boodschappen doen wanneer u trek heeft, dan zijn de verleidingen beter te weerstaan.
• De keuze tussen een mandje aan de arm, mandje met wieltjes of een kar kan ook een invloed hebben op het boodschappen doen. Er past meer in de mandjes met wieltjes en de kar zonder dat het zwaar voelt. Zonder het voelen van het gewicht is het verleidelijk om meer in het mandje of de kar te doen.
• Tijdens het lopen door de supermarkt is het te adviseren om via de buitenring te lopen, dan loopt u langs alle producten uit de Schijf van Vijf: groente, fruit, melkproducten, kaas, vlees, vis, brood.
• Houd rekening met de verpakkingsgroottes en maten, ook bij de aanbiedingen. Als een kleinere verpakking gekocht wordt, dan wordt daar vaak zuiniger mee gedaan dan met een kiloverpakking. Hoe meer u in huis haalt, des te groter is de verleiding om meer te eten.
• Als u etiketten leest van voedingsproducten, lees goed en rustig wat erop staat. De voedingsstoffen worden vermeld per 100 gram en per portie. De hoeveelheid kcal hangt af van de grootte van uw portie.

Tussendoortjes van 50-100 calorieën

• 1 rijstwafel met 20+ smeerkaas
• 1 handje geroosterde kikkererwten
• 1 portie fruit (100 gram)
• 10 stukjes kroepoek
• 1 Bastognekoek
• 3 walnoten
• 1 Sultana biscuitje
• 1 schaaltje magere yoghurt (150 ml)
• 1 blokje (=25 g) 30+ kaas
• 1 Evergreen biscuitje
• 1 bolletje Huzarensalade (= 50 gram)
• 1 plakje kruidkoek
• 1 plakje ontbijtkoek
• 1 eierkoek
• 1 eetlepel zonnebloempitten

Variatielijst met eiwitrijke producten

1 beker = 200 ml

1 schaaltje = 150 ml

Broodbeleg voor 1 snee = 15 gram

1 plak kaas = 20 gram

Vleeswaren voor 1 snee = 15 gram

Vlees = 75 gram

Vis = 120 gram

Handje noten = 25 gram

Deze brochure is ontwikkeld door het Antoni van Leeuwenhoek. Hierbij is gebruik gemaakt van het best beschikbare wetenschappelijke bewijs rondom voeding en bewegen bij borstkanker. De ontwikkeling is mede mogelijk gemaakt door het Nationaal Fonds tegen Kanker.

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel-GelijkDelen 4.0 Internationaal-licentie.