Ontregeld ontlastingspatroon

Na chirurgisch verwijderen van de endeldarm

Inleiding

Deze folder is opgesteld om u te informeren over de eventuele gevolgen die betrekking hebben op het ontlastingspatroon na het chirurgisch verwijderen van de endeldarm. In deze folder vindt u informatie over:

1. Het Low Anterior Resectie Syndroom (LAR-Syndroom)

2. Klachten

3. Adviezen

4. Behandelmogelijkheden

1. Het Low Anterior Resectie Syndroom (LAR-Syndroom)

Het chirurgisch verwijderen van de endeldarm wordt een low anterior resectie genoemd. LAR-Syndroom is een verzamelnaam voor de klachten die betrekking hebben op het ontregelde ontlastingspatroon wat een gevolg kan zijn van de operatie. De endeldarm is een reservoir dat signalen afgeeft aan de hersenen wanneer deze gevuld is met ontlasting. Deze signalen zorgen voor aandrang om naar het toilet te gaan voor ontlasting. Het verwijderen van de endeldarm kan een verstoring geven in deze signaalfunctie. Door bestraling, chemotherapie en/of een operatie kunnen zenuwen beschadigd zijn geraakt. Door het verwijderen van het reservoir bestaat de mogelijkheid dat ontlasting niet meer zoals voorheen opgeslagen kan worden. Daarnaast kan ook de functie van de kringspier verminderd zijn door de eventuele zenuwschade. Dit kan leiden tot een ontregeld ontlastingspatroon wat zich uit in: een verhoogde frequentie van ontlasting, verandering in aandrang en/of ongewild verlies van ontlasting, en/of minder controle over het laten van winden. In het eerste jaar na de operatie treedt verbetering op in het ontlastingspatroon, over het algemeen is deze verbetering het grootst in de eerste drie maanden. Het uiteindelijke herstel kan één tot meerdere jaren duren en in sommige gevallen zullen bepaalde klachten nooit volledig verdwijnen. Indien sprake is geweest van een tijdelijk stoma na de operatie kan dit ontregelde ontlastingspatroon na het opheffen van de stoma ontstaan.

Wanneer er sprake is geweest van voorbehandeling met bestraling met of zonder chemotherapie kan het zijn dat de klachten in versterkte mate voorkomen. De darmwand en zenuwen in het operatiegebied raken beschadigd door de bestraling, deze beschadiging kan blijvend zijn.

2. Klachten

Klachten die kunnen optreden zijn:

• Vaker naar het toilet moeten voor ontlasting, soms kan dit oplopen tot 20 keer per dag. Het kan voorkomen dat u ook ’s nachts een aantal keer uit bed moet voor ontlasting.
• In korte tijd meerdere keren achter elkaar naar het toilet voor ontlasting (clustering).
• Dunnere ontlasting dan voor de behandeling, soms waterdun.
• Sterke aandrang voor ontlasting die moeilijk uit te stellen is, waardoor een toilet in de buurt noodzakelijk is.
• Ongewild verlies van ontlasting en/of slijm (soiling).
• Ongewild verlies van winden en/of slijm.
• Onvolledige evacuatie van ontlasting.

Om zelf uw klachten goed in kaart te brengen kunt u de observatielijst LARS-score gebruiken. Door het bijhouden van deze observatielijst kunt u samen met de medisch- en/of verpleegkundig specialist, hierna verder te vernoemen als behandelend specialist, inzicht krijgen in de klachten die u heeft en het beloop hiervan bijhouden. De LARS-score kan als hulpmiddel dienen voor de behandelend specialist in het kiezen van een passende behandeling. U vindt de lijst aan het einde van deze informatiefolder. Er wordt uitgelegd hoe u de LARS-score kunt berekenen.

3. Adviezen

Onderstaande adviezen met betrekking tot voeding zijn opgesteld met behulp van diëtisten werkzaam in Antoni van Leeuwenhoek. Met deze adviezen kunt u de klachten zelf proberen te verminderen.

Voeding en vocht adviezen

Deze voedingsadviezen kunnen helpen om klachten te verminderen:

• Drink niet meer dan 1,5-2 Liter vocht per dag. Hiervan drinkt u een halve liter water gerelateerde dranken (koffie, thee, bouillon), een halve liter verzuurde melkproducten (karnemelk, yoghurt, kwark, etc.), en een halve liter andere dranken.
• Bij ernstige klachten (hoge uitkomst op de LARS-score) kunt u de laatste halve liter ook vervangen door isotone dranken, zoals sportdranken, ORS (Oral Rehydration Solution) of kokoswater. ORS is een mengsel van zouten en druivensuiker, bedoeld om op te lossen in water, om uitdrogingsverschijnselen te voorkomen. Isotone dranken worden eerder in het bloed opgenomen dan water of andere dranken.
• Vermijd cafeïne (koffie, cola). Cafeïne versterkt het samentrekken van de darm.
• Vermijd koolzuurhoudende dranken. Deze verhogen winderigheid en een opgeblazen gevoel.
• Vermijd light producten. Suiker vervangende zoetstoffen maken de ontlasting dunner.
• Eet vaker kleinere maaltijden verspreid over de dag (5-6 keer per dag).
• Sla geen maaltijden over, dit verergert de waterige ontlasting en winderigheid.
• Kauw voedsel goed en eet rustig zonder daarbij te praten. Dit voorkomt winderigheid en een opgeblazen gevoel.
• Eet vezelrijke voeding (vrouwen 30 gram, mannen 40 gram). Dit dikt de ontlasting in en vertraagt de doorgang in de darmen. Voor een goed overzicht van vezelrijke producten en hoeveel gram vezels in bepaalde voedingsproducten zitten, raadpleeg de website www.voedingscentrum.nl
• Eet zetmeelrijke producten. Zetmeel bindt vocht (bijvoorbeeld aardappelen, peulvruchten, banaan, etc.)
• Neem maximaal 2 stuks fruit per dag. Te veel fruit versnelt de doorgang in de darmen.
• Voedingsmiddelen die gasvorming kunnen veroorzaken zijn bier, knoflook, koolsoorten, paprika, prei, spruiten en ui.
• Een lactosevrij dieet (zuivel) kan klachten verminderen.
• Het gebruik van Probiotica kan geprobeerd worden om klachten van gasvorming te verminderen. Echter, het effect hiervan is nog niet bewezen.

Houding

• Besteed per week 150 minuten aan matig intensieve inspanning, zoals wandelen en fietsen, verspreid over diverse dagen. En voorkom langdurig stilzitten.
• Zorg voor een optimale houding op het toilet. Bij een hoek van 35-45 graden kan de darm zich beter ontspannen en zorgvuldiger ledigen. Zie onderstaande afbeelding.

Overige adviezen

• Stop met roken. Dit verhoogt het samentrekken van de darm en winderigheid.
• Ter voorkoming van irritatie van de huid kan u de huid rond de anus schoonmaken met water en een zacht washandje of vochtig toiletpapier zonder alcohol.
• Daarnaast ter bescherming van de huid rondom de anus kunt u Sudocrème, Bepanthen of Zinkoxidezalf dun smeren op de huid. Deze middelen zijn verkrijgbaar bij een drogist. Bij onvoldoende effect neem contact op met de stoma-continentieverpleegkundige voor advies.
• In het geval van ongewild verlies van ontlasting kan passend continentiemateriaal een uitkomst bieden. Eventueel kan een anaal tampon ook uitkomst bieden. Dit kan meer vrijheid en zekerheid bieden omdat de ontlasting daarin opgevangen wordt. Indien u ongewild ontlasting verliest neem contact op met de stoma-continentieverpleegkundige voor advies over bovenstaande en of in uw situatie een anaal tampon mogelijk is.

4. Behandelmogelijkheden

Wanneer klachten van een ontregeld ontlastingspatroon langere tijd aanhouden en er, ondanks bovenstaande voedingsadviezen, rond 4 weken na de operatie uit zichzelf nog geen verbetering optreedt, zijn er nog andere behandelmogelijkheden.

Medicamenteuze behandeling

De volgende stap is om met behulp van medicatie het ontlastingspatroon te verbeteren. Overleg hierover altijd eerst met uw behandelend specialist. De meest voorgeschreven medicatie is:

Psylliumzaad (Metamucil)

Metamucil kan 2 keer per dag worden ingenomen met weinig water. Dit is anders dan beschreven in de bijsluiter! Indien ingenomen met weinig water kan het de ontlasting indikken en eventueel ook branderigheid bij de anus wegnemen. Metamucil kan ook problemen van clusteren van ontlasting verbeteren (meerdere keren ontlasting binnen 1,5 tot 2 uur). Neem Metamucil aan het einde van de maaltijd in voor het beste resultaat.

Loperamide (Immodium)

Loperamide (diarreeremmer) kan worden ingenomen als de ontlasting waterig is. Het medicijn dikt de ontlasting in en vermindert de aandrang en het aantal keren dat u ontlasting heeft. Neem Loperamide een half uur voor de maaltijd in en eventueel voor de nacht als u ’s nachts veel klachten heeft. Bij loperamidegebruik bestaat het risico op verstopping van de darm indien er teveel wordt ingenomen. Dit doordat het medicijn de darmbewegingen remt.

Questran (Colestyramine)

Questran wordt voornamelijk voorgeschreven als cholesterolverlager bij een verhoogd cholesterol. Daarnaast wordt het ook wel gegeven als diarreeremmer. Questran bindt galzuren in de darm, zodat ze de darmwand niet meer kunnen prikkelen. Ook komt er dan minder water in de darm. Dit kan leiden tot vermindering van klachten van diarree.

Bekkenbodemfysiotherapie

In het operatiegebied bevinden zich veel zenuwen. Deze zenuwen zorgen onder andere voor het aansturen van de kringspier en de bekkenbodemspieren, maar ook voor het aansturen van de blaas en de geslachtsorganen. Vooral de kleinere zenuwen zijn tijdens de operatie moeilijk te zien en te onderscheiden van ander weefsel. Hierdoor kan het voorkomen dat één of meer zenuwen beschadigd raken. Deze beschadigde zenuwen kunnen zich grotendeels weer herstellen. Het grootste herstel vindt plaats in het eerste jaar na de behandeling. Het kan ook dat een zenuw blijvend beschadigd is of niet volledig hersteld. Ook eerdere bestraling in dit gebied kan zenuwen beschadigen.

Spierversterkende oefeningen bij een bekkenfysiotherapeut in combinatie met de dieetadviezen kan de sterke aandrang en ongewild verlies van ontlasting verminderen. Naast het ontregelde ontlastingspatroon, kan er na een endeldarmoperatie ook sprake zijn van blaasledigingsstoornissen en seksuele disfunctie (zowel bij de man als bij de vrouw). Ook hierin kan bekkenbodemfysiotherapie een rol spelen als het gaat om verbetering van klachten.

Bij bekkenbodemfysiotherapie worden de spieren van de bekkenbodem getraind onder begeleiding van een gespecialiseerde fysiotherapeut. Door het versterken van de spieren is het vaak makkelijker om de ontlasting op te houden. Bekkenbodemfysiotherapie mag vrijwel meteen na ontslag uit het ziekenhuis al worden ingezet. Uw behandelend specialist kan u verwijzen voor bekkenbodemfysiotherapie.

Darmspoelen (Irrigeren)

Darmspoelen kan worden ingezet indien klachten aanhouden en/of niet verminderen, of wanneer de klachten u beperken in uw dagelijks functioneren. Darmspoelen kan worden ingezet op het moment dat medicamenteuze behandeling in combinatie met de voedingsadviezen geen verbetering opleveren. Darmspoelen is een mogelijkheid om uw dikke darm van ontlasting te ledigen en continent te zijn. Daarnaast kan het ongewild ontlastingsverlies en/of veelvuldige aandrang verminderen. Spoelen is een activiteit die elke 1-2 dagen terug komt en 45 tot 60 minuten in beslag neemt. Uw behandelend specialist kan doorverwijzen naar de stoma-continentieverpleegkundige voor informatie en begeleiding.

In het geval van clustering, oftewel meerdere keren achter elkaar naar het toilet voor ontlasting, kan het spoelen met een handpompje gevuld met water een uitkomst bieden om de frequentie van aandrang te verminderen.

Sacrale zenuwstimulatie

Sacrale zenuwstimulatie (SNS) is een techniek waarbij de zenuwbanen in de bekkenbodem gestimuleerd worden met elektrische pulsen en zo de signalen naar de hersenen te corrigeren. De toepassing van SNS bij LAR-Syndroom kan worden overwogen bij fecale incontinentie als de hierboven vermelde opties na 1 jaar na de operatie geen of weinig effect hebben gehad. Raadpleeg uw behandelend specialist voor meer informatie en een eventuele doorverwijzing.

Aanleggen stoma

Indien klachten van het LAR-Syndroom aanhouden ondanks alle eerdergenoemde maatregelen, en de kwaliteit van leven 2 jaar na de operatie nog steeds dusdanig negatief wordt beïnvloedt, kan het aanleggen van een permanent stoma een uitkomst bieden. Dit is een optie die u kunt bespreken met uw behandelend specialist.

Observatielijst darmfunctie: LARS-score

Tel na het aankruisen van de vragen de punten achter de antwoorden bij elkaar op om te achterhalen welke categorie van LARS op u van toepassing in. De categorieën staan vermeld onder de vragen. De laatste vraag doet niet mee in de puntentelling.

1. Zijn er weleens situaties waarin u uw flatus (wind) niet kunt controleren?

• Nee, nooit 0 punten
• Ja, minder dan een keer per week 4 punten
• Ja, minstens een keer per week 7 punten

1. Lekt u weleens vloeibare ontlasting?

• Nee, nooit 0 punten
• Ja, minder dan een keer per week 3 punten
• Ja, minstens een keer per week 3 punten

1. Hoe vaak doet u uw ontlasting?

• Meer dan 7 keer per dag (24 uur) 4 punten
• 4-7 keer per dag (24 uur) 2 punten
• 1-3 keer per dag (24 uur) 0 punten
• Minder dan een keer per dag (24 uur) 5 punten

1. Hebt u ooit binnen één uur na de laatste ontlasting het toilet opnieuw moeten bezoeken?

• Nee, nooit 0 punten
• Ja, minder dan een keer per week 9 punten
• Ja, minstens een keer per week 11 punten

1. Hebt u ooit zo’n sterke aandrang om te ontlasten dat u naar het toilet moet haasten?

• Nee, nooit 0 punten
• Ja, minder dan een keer per week 11 punten
• Ja, minstens een keer per week 16 punten

1. In hoeverre beïnvloedt uw darmfunctie over het algemeen uw kwaliteit van leven?

• Helemaal niet
• Heel weinig
• Enigszins
• Heel veel

0-20 punten: Geen (No) LARS

21-29 punten: Weinig (Minor) LARS

30-42 punten: Veel (Major) LARS

Telefonisch spreekuur

Als u de wond-stomaverpleegkundige persoonlijk wilt spreken kunt u terecht op het telefonisch spreekuur.

U vindt informatie over de bereikbaarheid van de spreekuren op: www.avl.nl/spreekuren. Alleen in zeer dringende situaties kunt u buiten de spreekuur tijden bellen via ons algemene telefoonnummer.