Zaadbalkanker (Testistumor), algemeen

Zaadbalkanker is een zeldzame tumor (700-800 patiënten per jaar) maar de meest voorkomende vorm van kanker bij mannen van 18-35 jaar. Het aantal gevallen per jaar (de incidentie) in Nederland neemt langzaam toe en een goede verklaring hiervoor is er niet. Vanwege de zeldzaamheid van deze kankersoort verloopt de diagnostiek en de verdere behandeling of controle bij voorkeur in een gespecialiseerd oncologisch ziekenhuis met grote ervaring en expertise op dit gebied.

Het Antoni van Leeuwenhoek legt zich al decennia lang toe op diagnostiek en behandeling van deze zeldzame tumor in een toegewijd team van multidisciplinaire behandelaars (medisch specialisten, oncologen, urologen, radiotherapeuten, pathologen, radiologen en verpleegkundig specialisten).

Wat is zaadbalkanker?

Zaadbalkanker, in medische termen testistumor genoemd, is een kwaadaardige woekering van kiemcellen, de cellen die zaadcellen produceren, in een van beide zaadballen. Er worden twee hoofdtypes onderscheiden:

• Het non-seminoom, onder te verdelen in onder andere embryonaalcelcarcinoom, teratoom, choriocarcinoom en dooierzaktumor
• Het seminoom

Wat zijn de oorzaken

Over de oorzaak van zaadbalkanker is weinig bekend. Wel zijn er enkele risicofactoren bekend: een niet ingedaalde zaadbal bij geboorte, een ineengeschrompelde zaadbal en zaadbalkanker in de familie (met name als vader of broer zaadbalkanker had).

Wat zijn de symptomen

Meestal ontdekken mannen (of hun partner) zelf verandering aan een zaadbal. Vaak gaat het om een pijnloze zwelling maar soms zijn er ook pijnklachten. Ook kan het zijn dat uitzaaiingen die klachten geven leiden tot de diagnose. Bijvoorbeeld buik- of rugpijn of gezwollen borstklieren. Vroeg ontdekken en tijdig behandelen is bij deze ziekte erg belangrijk. De behandelend arts bepaalt in overleg welke onderzoeken er nodig zijn voor het stellen van de diagnose en het opstellen van het behandelplan. Alle genoemde onderzoeken en behandelingen kunnen, maar hoeven niet toegepast te worden. De onderzoeken en behandelingen hangen onder andere af van conditie, leeftijd en het stadium van de ziekte.

Diagnostiek

Wanneer er een verdenking is op zaadbalkanker wordt in eerste instantie echografisch onderzoek– en bloedonderzoek gedaan (in het bloed kan het aantreffen van een tumoreiwit de aanwezigheid van zaadbalkanker verraden). Bij sterke verdenking op zaadbalkanker volgt dan een operatie waarbij via een snede in de lies de aangedane bal verwijderd wordt. Pas dan kan de patholoog de diagnose met zekerheid stellen. Het onderscheid tussen seminoom en non-seminoom is van groot belang voor het verdere beleid.

Wanneer de diagnose zaadbalkanker is gesteld volgt nader onderzoek naar de eventuele aanwezigheid van uitzaaiingen door middel van een CT scan van de borst en buikholte.

Uitzaaiingen komen met name voor in lymfeklieren achter de buikholte (retro-peritoneaal). Daarnaast kan de ziekte zich via de bloedbaan verspreiden naar longen, lever en andere organen. Wanneer de tumor verwijderd is en er geen aanwijzingen zijn voor uitzaaiingen wordt gesproken over 'klinisch stadium I'.

Wanneer er uitzaaiingen worden vastgesteld volgt:

• Indeling in stadium.
• Indeling in prognostische groep. Deze indeling is van belang voor verdere behandeling en voor het bepalen van de prognose.

Stadium-indeling

Stadium I: Tumor beperkt tot de zaadbal.

Stadium II: Tumor beperkt tot zaadbal en klieren onder middenrif.

Stadium III: Tumor beperk tot zaadbal en klieren zowel boven als onder middenrif.

Stadium IV: De tumor is uitgebreid naar andere organen.

Prognostische indeling

De prognostische indeling gebeurt aan de hand van het stadium en de hoogte van tumoreiwitten in het bloed. Er worden drie groepen onderscheiden: Goede prognose, intermediaire prognose en slechte prognose.

Behandelingen

De (eventuele) vervolgbehandeling hangt af van het stadium en de prognostische indeling.

Stadium I

Hier volgt in de regel een 'active surveillance' beleid. De patiënt wordt intensief gevolgd en wanneer er uitzaaiingen worden vastgesteld volgt behandeling met chemotherapie (zie verder in tekst) met een uitstekende kans op overleving (grenzend aan 100%).

Bij hoog-risico stadium I

Hier wordt de mogelijkheid van aanvullende (adjuvante) chemotherapie overwogen. Voor nadere informatie over aanvullende chemotherapie verwijzen we u naar de aparte patiënten informatiefolder hiervoor.

Bij beperkt stadium II seminoom

Bij in omvang beperkte lymfklier uitzaaiingen wordt de mogelijkheid van radiotherapie overwogen.

Stadium II of hoger

Hier volgt in de regel behandeling met chemotherapie.

De chemotherapie bestaat uit drie zeer actieve middelen tegen zaadbalkanker: bleomycine, etoposide en cisplatin (BEP kuren).

Het aantal hangt af van het stadium en de prognostische indeling. Wanneer er na afloop van de behandeling nog restafwijkingen zichtbaar zijn, volgt -zo mogelijk- operatieve verwijdering hiervan. Voor nadere informatie over BEP kuren verwijzen we u naar de patiënten informatiefolder BEP.

Tenslotte, in zeldzame gevallen keert de ziekte na chemotherapeutische behandeling terug. Dan is 'salvage' behandeling de optie: intensieve chemotherapie met of zonder stamcel ondersteuning en waar mogelijk het wegnemen van restafwijkingen.