Zachte, vloeibare en/of gemalen voeding

Inleiding

Deze brochure is bedoeld voor mensen die moeite hebben met slikken, kauwen, of met de passage van voedsel. Wanneer u moeite heeft met het eten van gewone voedingsmiddelen zoals brood en

fruit kunt u kiezen uit zachte of vloeibare voeding. Het is belangrijk dat u hiermee voldoende voedingsstoffen binnen krijgt. In deze brochure vindt u daarover informatie en worden er adviezen, maaltijdsuggesties en recepten gegeven om uw voeding aan te passen.

Welke voeding heeft u dagelijks nodig?

Om op gewicht te blijven en een eventuele behandeling goed door te komen, is het van belang genoeg energie (calorieën) binnen te krijgen. Daarnaast zijn eiwitten (bouwstoffen), vocht, vitaminen en mineralen nodig voor een sneller herstel.

Als eten moeite kost, is het lastig alle benodigde voedingsstoffen binnen te krijgen. In het volgende schema staan de voedingsstoffen die u dagelijks minimaal nodig heeft. De exacte hoeveelheid verschilt per persoon en is afhankelijk van uw leeftijd, geslacht, lengte, gewicht en mate van activiteit/beweging. De diëtist berekent uw persoonlijke voedingsbehoefte.

Wat kunt u doen om niet (verder) af te vallen?

Door smaakverlies, spanning, vermoeidheid of pijn kan de eetlust afnemen. Eten kan meer tijd vergen dan voorheen. Gewichtsverlies voor of tijdens een behandeling is niet wenselijk. U verliest hierbij spiermassa waardoor uw conditie achteruit gaat en het herstel langer kan duren. Weegt u zich eenmaal per week, op een vast moment van de dag, bij voorkeur ’s ochtends voor het ontbijt. Zo kunt u goed bijhouden of uw gewicht stijgt of daalt. Bij gewichtsafname kunt u samen met de diëtist bekijken hoe uw voeding aangepast kan worden.

Adviezen

Verhoging van de hoeveelheid energie in de voeding:

• Eet vaker kleine porties per dag, bijvoorbeeld elke twee uur;
• Pas op voor producten die wel een vol gevoel geven maar geen of weinig calorieën leveren, zoals bouillon, koffie, thee (zonder suiker en melk) fruit en rauwkost;
• Kies volvette producten, zoals volle melk en volle yoghurt;
• Besmeer brood dik met (room)boter of margarine en gebruik een dubbele portie beleg;
• Worstsoorten, paté, salami, (smeer)kaas en zachte Franse kaassoorten leveren veel energie;
• Voeg suiker toe aan thee, koffie, yoghurt en pap;
• Gebruik vocht waar veel energie in zit, zoals limonade, vruchtensappen, drinkyoghurt of chocolademelk;
• Voeg (room)boter of room toe aan aardappelpuree, groenten en pap;
• Verwerk ongeklopte slagroom in bijvoorbeeld pap, vla, yoghurt, vruchtenmoes, soep, sauzen en koffie;
• Kies voor gebonden in plaats van heldere soepen of voeg crème fraîche of zure room toe;
• Kies vettere vlees- en vissoorten, zoals saucijsjes, worst, schouderkarbonade, doorregen runderlappen, speklappen, paling, haring, zalm of makreel met een vette jus of saus erbij.

Drinkvoeding

Lukt het desondanks niet om op gewicht te blijven, dan kan drinkvoeding zinvol zijn. Dit zijn drankjes waar relatief veel calorieën en eiwitten inzitten, naast vitamines en mineralen. Meestal worden ze als aanvulling gebruikt op wat u eet en drinkt. Eet of drinkt u verder niets, dan heeft u minimaal vijf tot acht flesjes drinkvoeding nodig. Zo krijgt u toch alle energie en voedingsstoffen binnen die u nodig heeft.

Er bestaan verschillende merken en soorten en smaken drinkvoeding. Het is te verkrijgen op basis van melk, yoghurt of vruchtensap. Met de diëtist kunt u bepalen welke drinkvoeding voor u het meest geschikt is. De drinkvoeding wordt vergoed door de zorgverzekeraar en kan worden voorgeschreven door de diëtist.

Sondevoeding

Als eten niet meer gaat, kunt u (tijdelijk) op een kunstmatige manier voeding binnenkrijgen. Deze vloeibare complete voeding wordt ‘sondevoeding’ genoemd omdat het via een slangetje (sonde) wordt gegeven. Dit slangetje loopt meestal via de neus naar de maag of darm. Soms wordt via de buikwand rechtstreeks in de maag een sonde geplaatst (een zogenaamde PRG). Dit gaat in overleg met de diëtist en de arts.

Gemalen en vloeibaar eten

Als kauwen en slikken moeilijk gaan, kan het eten worden gemalen of vloeibaar gemaakt worden. In principe kan alles gemalen worden. Soms is het voldoende om bijvoorbeeld alleen het vlees of vezelige groentes te malen. Maal het eten pas na de bereiding, dan blijft de smaak beter behouden. Afhankelijk van uw klachten, kunt u het eten fijn of grof malen. Is gepureerd eten nog te dik en compact, dan kunt u dit verdunnen tot het vloeibaar wordt.

IDDSI-advies

Dit advies geldt vooral voor patiënten met een tumor in het
hoofd-halsgebied. Door slikklachten kunt u mogelijk niet alle voeding en dranken goed of veilig doorslikken. Om verslikken of onvoldoende voedingsinname te voorkomen, geeft de logopedist u na slikonderzoek een advies over dikte/consistentie van de voeding. Dit advies wordt gegeven in IDDSI-level, van dun vloeibaar (IDDSI 0) tot normale vaste voeding (IDDSI 7). Het is belangrijk om uw voeding aan te passen aan de juiste consistentie en dikte. Let op producten met vloeibare én vaste delen, zoals vruchtenkwark met stukjes en pitjes van het fruit of soep met stukjes groenten/vlees. Ook temperatuur kan de consistentie/dikte beïnvloeden.

Controleer op www.IDDSIdex.nl welke IDDSI-level uw product heeft en test uw gerechten volgens de IDDSI-testmethodes. Raadpleeg hiervoor de informatie vanuit de logopedist.

IDDSI-producten in het Antoni van Leeuwenhoek

In het restaurant en de espressobar zijn producten verkrijgbaar, speciaal voor mensen met slikproblemen, in IDDSI-level 1 t/m 4. Denk aan Optimel drankjes, appelmoes en Breaker (knijpyoghurt). Ook kunt u om een (gratis) zakje verdikkingsmiddel vragen, zodat u de koffie, thee of een ander drankje tot IDDSI 1-3 kunt brengen.

Diëtist en logopedist: wie helpt u waarbij?

Als slikken moeizamer gaat, helpen de diëtist en logopedist u hierbij. De logopedist onderzoekt de slikfunctie en slikklachten. U kunt een IDDSI-advies, oefeningen en/of houdingsadviezen krijgen. Door de klachten en het eventuele IDDSI-advies, kan het lastig zijn om voldoende voeding en vocht binnen te krijgen. De diëtist kan u daarbij helpen. Wij gaan samen met u op zoek naar producten die passen binnen het IDDSI-advies, zodat u voldoende voedingsstoffen binnenkrijgt.

Handige hulpmiddelen om de maaltijden te malen of vloeibaar te maken

• Staafmixer: handig om de maaltijd glad te kunnen malen en handig voor een eenpersoons portie.
• Elektrische keukenhulp: hiermee kunt u gemakkelijk en snel eten malen of vloeibaar maken.
• Keukenmachine: hiermee kunt u kloppen, mengen, fijn malen, kneden, snijden, raspen, hakken en soms ook persen.
• Passeerzeef: hiermee kunt u zachte/gekookte groenten, fruit en aardappels zeven en pitjes, schillen en vezels verwijderen.

De warme maaltijd

Hieronder volgt een overzicht van alle warme maaltijdonderdelen met tips en maaltijdsuggesties.

Maaltijdsoep

Is de vulling van de soep toch nog te grof? Zeef en maal de soep. De meeste soepen kunnen de warme maaltijd niet vervangen, omdat ze veel water bevatten, en daardoor minder energie. Maaltijdsoepen met peulvruchten en/of vlees en vis, zoals linzensoep, erwtensoep of gevulde kippensoep zijn hierop een uitzondering. De vulling (zoals bonen, vlees, vis en room) is wat de soep voedzaam maakt.

Bereidingstips voor vlees, vis en, kip:

• Bak het vlees niet te hard;
• Voeg bij het malen van vlees vocht toe (jus, saus, bouillon of kookroom), anders wordt het te droog en compact.

Enkele suggesties:

Vettere vleessoorten zijn zachter (worst, half om half gehakt, doorregen varkensvlees, rollade);

• Alle vissoorten zijn geschikt, gestoofd of zacht gebakken;
• Zalm of tonijn uit blik worden smeuïg met tomatensaus of mayonaise.

In plaats van vlees en vis:

• Vegetarische producten (tofu, tempeh, quorn);
• Peulvruchten zoals kikkererwten, linzen, kidneybonen, bruine en witte bonen;
• Roerei of omelet;
• (Groente)ragout of kroket;
• Franse kaas, roomkaas of geraspte kaas door de groente of de aardappelpuree.

Jus en saus:

Alle soorten jus en saus (zelfgemaakt of kant en klaar) zijn geschikt om te gebruiken. De dikte kunt u naar smaak aanpassen.

Bereidingstips voor groente:

• Groente goed gaarkoken;
• Een klontje boter en/of groentesaus toevoegen;
• Waterige groente binden met bijvoorbeeld allesbinder, maïzena, een bloempapje of saus uit een pakje;
• Vezelige groenten als doperwten, maïs, champignons, asperges en bleekselderij goed fijnsnijden of malen en met veel saus eten;
• Rauwkost is hard en daardoor minder geschikt.

Suggesties:

• Zachte groentesoorten zijn: andijvie, bloemkool, broccoli, koolsoorten, spinazie (a la crème), witlof, worteltjes, pompoen, courgette, aubergine.

Bereidingstips voor aardappelen, pasta en peulvruchten:

• Aardappels kunnen geprakt worden en met extra veel jus smeuïg gemaakt worden. Of maak aardappelpuree: door aardappels fijn te stampen en een klontje boter/margarine en (volle) melk toe te voegen totdat het de gewenste dikte heeft. Aardappels worden snel ‘lijmerig’ als je ze met een keukenmachine mixt.
• Macaroni of andere deegwaren zijn goede alternatieven omdat ze gladder en minder droog zijn.
• In plaats van rijst te malen kunt u rijstebloem nemen. U mengt dit met hete bouillon (koken is niet nodig);
• Bonen en andere peulvruchten (zoals linzen en kikkererwten) kunnen goed worden gemalen.

Maaltijden aantrekkelijk maken

Gemalen en vloeibare maaltijden zien er al snel hetzelfde uit. Voedingsmiddelen zijn moeilijker te herkennen. Zeker als uw smaak is verminderd of ontbreekt is afwisseling nog belangrijker om de maaltijden aantrekkelijk te maken:

• Maal de onderdelen van de maaltijd apart van elkaar (evt. met room, jus, bouillon of saus) en schep afzonderlijk op het bord. Hierdoor kunt u de smaak van de verschillende onderdelen beter proeven en ziet de maaltijd er aantrekkelijker uit.
• Geef kleur aan de maaltijden. Vis en aardappelpuree zien er met tomaten- of paprikasaus en groene groente aantrekkelijker uit. Of roer groene kruiden (bieslook, dille, peterselie, selderie) door de aardappelpuree.
• Wissel van maaltijdtemperatuur, bijvoorbeeld warme pap gevolgd door een beker koude yoghurtdrank, of warme soep gevolgd door een ijsje.
• Wissel hartig en zoet af, bijvoorbeeld een korstloze boterham met ragout en een schaaltje vla toe.
• Gebruik kruiden en specerijen voor een verbetering van de smaakbeleving. Bij een pijnlijk mond-keelgebied of mucositis in de mond moet u hier voorzichtig mee zijn. Gekruide, pittige en/of zure voeding kan namelijk pijn geven.

Brood- en papmaaltijden

Als brood eten lastig is, kunt u de korstjes verwijderen of zachtere broodsoorten kiezen. Is het brood te droog dan kan het helpen om bij iedere hap een slok te drinken. Soms lukt het ‘s morgens niet om brood te eten, maar later op de dag wel. Lukt brood eten helemaal niet, dan kunt u over gaan op vloeibare voeding.

Bereidingstips voor broodmaaltijden:

• Brood (met beleg) weken in soep/bouillon of tomatensap;
• broodpap: brood weken in warme melk, suiker en boter toevoegen, eventueel gemalen;
• wentelteefjes: 1 ei klutsen, kopje melk toevoegen en mengen, hierin witte boterham weken, in koekenpan bakken met klontje boter/ margarine.

Enkele suggesties:

• Brood zonder korst
• Zachte broodvarianten: (krenten)bolletjes, croissant, cracottes.
• Beschuit (eventueel in de thee/koffie/melk dopen);
• Verkruimelde crackers en matses.
• Pannenkoek

Enkele suggesties voor zacht broodbeleg:

• Smeerkaas, zachte roomkaas, jonge kaas, paté, smeerworst, corned beef, filet américain;
• Zalm-, huzaren-, ham-prei-, kip-kerrie- en eiersalade of tzatziki
• Pindakaas, jam, chocopasta, honing, stroop, hummus, amlou, muhammara, groente- en sandwichspread;
• (Zacht) fruit of fruitmoes;
• (Vette) vis: makreel, paling, haring, vis uit blik, (zacht) gebakken vis
• Smeuïg roerei of omelet;
• Ragout.

Pap, vla en yoghurt als alternatief voor brood.

Bereidingstips:

Muesli, cornflakes of andere ontbijtproducten weken in melk of yoghurt (eventueel nog malen).

Enkele suggesties:

• Pap van grove graansoorten (havermout, gort, rijst);
• Gladde pap van maïzena, rijstebloem, custard, bloem;
• Griesmeel en instant graanmengsels (Bambix, Brinta);
• Verrijk de pap met suiker, boter of ongeklopte slagroom voor extra energie;
• Vla, (vruchten)yoghurt, pudding en kwark in verschillende smaken, eventueel met vruchtenmoes;
• Drinkontbijt.

Tussendoortjes

Even belangrijk als de hoofdmaaltijden zijn de tussendoortjes.

Elke 2-3 uur iets nuttigen maakt dat u voldoende binnen krijgt. Zeker als u vloeibare voeding gebruikt, want deze is minder voedzaam. Tussendoortjes zijn ook belangrijk als u bij de hoofdmaaltijden minder eet dan u gewend bent. Naast de onderstaande suggesties kunt u natuurlijk ook voedingsmiddelen die bij de warme en broodmaaltijd worden genoemd, tussendoor gebruiken.

Dranken

Er is een grote variatie aan vruchtensappen en melkproducten. Andere mogelijkheden zijn: bouillon, soep, groentesappen, diverse thee- en koffiesoorten, sportdranken, limonade, frisdranken.

Fruit

Zachte fruitsoorten zijn: aardbei, banaan, framboos, kiwi, mango, meloen, nectarine, peer, perzik, pruim. Fruit uit blik is meestal zachter dan vers fruit. U kunt het fruit malen, raspen, persen of gebruik maken van een sapcentrifuge.

Zoete tussendoortjes:

• Cake, donut of kruidkoek;
• Gebak: Zachte varianten: taart van zacht deeg (slagroom, mokka), kwarkgebak, soesje, roombroodje, moorkop;
• Koek: Zachte varianten: mergpijpje, ontbijtkoek, eierkoek, lange vinger;
• Biscuitjes, gevulde koek. Koekjes kunt u zacht maken door ze in een drank te dopen;
• Roomijs;
• Bakje volle (vruchten)yoghurt of kwark, eventueel met honing.
• High protein product (toetje, pudding, knijpyoghurt of drankje)

Hartige tussendoortjes:

• Toastje (of stukje zacht brood) met paté, smeerkaas, (lever)worst, Franse kaas, roomkaas, slaatje, tartaar, filet americain, haring, paling;
• Slaatje (huzaren, zalm, krab etc):
• Smeuïge roerei;
• Roomkaas gerold in een plakje zachte vleeswaar (worst, ham)

Ook eens lekker makkelijk doen!

Gerechten op voorraad

De bereiding van maaltijden is vrij bewerkelijk. Misschien heeft u niet altijd de energie of de tijd om lang in de keuken staan. Daarom is het handig om grotere porties te bereiden. De extra porties kunnen in de koelkast worden bewaard of worden ingevroren.

Opwarmen gaat eenvoudig in de magnetron of in een pannetje. Vloeibare gerechten kunt u direct in een pan doen. Vastere voeding kunt u beter “au-bain Marie” verwarmen (in een pannetje met heet water).

Makkelijk, kant- en- klaar maaltijden en producten, enkele suggesties:

• Gebruik voeding uit de diepvries, blik of pot of bijvoorbeeld: groente, ragout, sauzen, vlees, vis;
• Maaltijdsoep uit blik, zoals bonen- of erwtensoep kunt u eventueel zeven en de vulling fijn malen;
• Warme maaltijd uit de koeling van de supermarkt, slager of traiteur (eventueel zelf nog malen);
• Potjes baby- en peuterfruit en (kleuter)maaltijden. Deze maaltijden zijn zonder zout en andere smaakmakers bereid, die kunt u dus zelf naar smaak toevoegen. De maaltijden kunnen worden verdund met bouillon;
• Aardappelpuree uit een pakje;
• Kaasfondue uit een pakje met stukjes brood en gekookte groente (bijvoorbeeld bloemkool, broccoli, wortel, witlof);
• Kant en klare salades (huzaren, zalm enz.), eventueel fijn malen en smeuïg maken met extra mayonaise/slasaus;
• Kant en klare griesmeel-, rijstebloem- en havermoutpap;
• Drinkontbijt;
• Appelmoes of knijpzakjes fruit;
• Milkshakes.

Kant en klare (mix) maaltijden

• Als u geen energie heeft om zelf te koken kunt u gebruik maken van maaltijdbezorging zoals Uitgekookt (voorheenTafeltje-Dekje). Meer informatie hierover kunt u krijgen via de thuiszorgorganisatie in uw woonplaats;
• Sommige cateringbedrijven leveren aangepaste gemalen (IDDSI) maaltijden, zoals Apetito en Fijnproevers;
• U kunt ook met een restaurant bij u in de buurt afspraken maken over bezorg- of ophaalmaaltijden

Recepten

De recepten zijn eenvoudig te bereiden, lekker van smaak en makkelijk door te slikken. Alle recepten zijn voor twee porties. U kunt de recepten aanpassen naar de voor u geschikte dikte/IDDSI-level.

Havermoutpap met bosvruchtensaus

90 gr snelkokende havermout

300 ml volle melk

100 ml water

1 el honing

75 gr bosvruchtenmix

0,5 el citroensap

• Melk, water en honing samen verwarmen;
• Roer de havermout erdoor, draai het vuur laag en laat
  5 minuten garen;
• Verwarm de bosvruchten met een scheutje water en citroensap. Voeg eventueel aardappelzetmeel toe om te binden. Pureer glad met de staafmixer en haal door een zeef

Milkshake

200 ml volle melk, karnemelk of drinkvoeding

2 bolletjes roomijs

Vruchtenmoes of –sap naar smaak

• Alle ingrediënten door elkaar mixen met staafmixer of keukenmachine

Gerookte zalm soep

500 ml groentebouillon

100 gram gerookte zalmfilet

100 gram stukjes geschilde komkommer

Scheutje room en dragon

• Groentebouillon met in stukjes gesneden zalm en komkommer met de dragon 20 minuten zachtjes koken;
• Zeef het geheel, vang de bouillon op. Mix het gezeefde met een beetje van de bouillon (tot de gewenste dikte) met een staafmixer of keukenmachine;
• Zout en room naar smaak toevoegen

Asperge-ham mousse

100 gram asperges uit blik met vocht

75 g fijngesneden ham

100 gram zachte roomkaas

gemalen foelie en zout

• Asperges met vocht en ham 5 minuten zachtjes koken;
• Mix met de zachte roomkaas en voeg eventueel zout en foelie toe naar smaak

Eiersalade

2 hardgekookte eieren

¼ zachte appel

1 plak ham (20 gram)

1 eetlepel mayonaise

1 eetlepel yoghurt

(gedroogde) peterselie

Zout en peper

• Prak de eieren fijn, snijd de appel fijn en versnipper de ham;
• Meng alle ingrediënten en breng eventueel op smaak met zout en peper.

IDDSI 4 eiersalade: kook de eieren 6-7 minuten. Maal de eieren glad met de mayonaise en yoghurt en breng op smaak met zout en peper. Laat voor deze gladgemalen versie de appel achterwege

Voorbeelddagmenu

Meer (IDDSI) recepten & informatie:

• Kookboek FIJN! IDDSI 4 & 5
• Kookboek met recepten voor IDDSI 4 (zeer dik vloeibaar/gladgemalen) en 5 (fijngemalen & smeuïg). Ook wordt hierin uitgelegd hoe u zelf kunt testen welk IDDSI-niveau uw recept heeft. Het kookboek is te vinden op www.avl/kookboekfijn
• Kookboek ‘Als eten even moeilijk is’ en digitale recepten
• Het kookboek is te verkrijgen via de patiëntenvereniging hoofd-hals: www.pvhh.nl. Op www.alsetenevenmoeilijkis.nl vindt u digitale recepten. U kunt hier ook op IDDSI-niveau filteren.
• Recepten Wereld Kanker Onderzoek Fonds
• Op www.wkof.nl/recepten staan ook geschikte recepten.
  Let op: niet elk recept is geschikt wanneer u alleen zacht, gemalen en/of vloeibaar kunt eten.
• IDDSI 1 t/m 6 recepten: ‘dat is even slikken’
• Op www.datisevenslikken.nl vind u recepten per IDDSI- niveau: van vloeibaar tot gemalen en zacht.
• IDDSIdex: welke IDDSI-niveau heeft het product
• Op www.iddsidex.nl kunt u een product kunt opzoeken om te bekijken welk IDDSI-niveau het is.
• Informatie over voeding en kanker: voeding & kanker info
• Op www.wkof.nl/voedingenkankerinfo vindt u informatie over voeding tijdens- en na de behandeling en praktische tips bij klachten.
• Podcast ‘Kanker… wat eet je dan?’
• In deze podcast van de diëtisten van het Antoni van Leeuwenhoek worden verschillende onderwerpen over voeding bij kanker besproken. De podcast is te vinden op alle bekende podcastkanalen zoals Spotify.

https://open.spotify.com/show/4toMqartPjnWaHniTHxUV6?si=gQZxClYOSlyA2oY545vxCA&utm_source=native-share-menu