ZELFMANAGEMENT BIJ LYMFOEDEEM IN HET HOOFD/HALS GEBIED

Inhoudsopgave

• Inleiding
• Anatomie van het lymfesysteem
• Ontstaan van lymfoedeem in het hoofd/halsgebied
• Bestraling
• Oefeningen zelfdrainage lymfoedeem in het hoofd/halsgebied.
• Compressie
• Houdingsadviezen
• Huidverzorging

Inleiding

Lymfoedeem in het hoofdhalsgebied kan ontstaan als gevolg van een halsklierdissectie. Tevens kan lymfoedeem ontstaan ten gevolge van bestraling in het halsgebied. Lymfoedeem kan direct na de operatie en/of bestraling ontstaan. Het kan ook gebeuren dat het lymfoedeem enkele weken na de laatste bestraling ontstaat.

Met behulp van deze folder leert u, onder begeleiding van uw oedeemtherapeut, oefeningen uitvoeren ter bevordering van het afvoeren van lymfoedeem in het hoofd/halsgebied. U krijgt tevens adviezen over compressie.

Voor aanhoudende oedeemklachten of toename van de oedeemklachten is het belangrijk dat u zich laat verwijzen door uw arts/huisarts naar een oedeemtherapeut bij u in de buurt.

De oedeemtherapeut kan u helpen de klachten te verminderen door middel van lymfedrainage, lymfetaping, compressie en andere interventies.

Een oedeemtherapeut kunt u vinden op www.defysiotherapeut.com en via de site www.huidtherapie.nl .

Bekijk uw polis van uw zorgverzekering voor vergoedingen voor oedeemtherapie.

Anatomie van het lymfesysteem

Uw lichaam heeft twee vaatsystemen; de bloedcirculatie en het lymfesysteem. De bloedcirculatie is een circulair systeem met slagaders naar de weefsels toe en aders terug richting het hart. Het hart pompt het bloed rond. Niet al het vocht in het weefsel gaat via de bloedbaan weer terug naar het hart. Dit vocht wordt vanuit het weefsel meegenomen door het lymfesysteem en wordt lymfevocht genoemd.

In afbeelding 1 ziet u schematisch het lymfesysteem getekend.

De bolletjes stellen de lymfeklieren voor en de lijnen de lymfevaten.

De lymfevaten beginnen in de huid als kleine vaatjes. Deze kleine lymfevaten verbinden zich door de huidlagen heen met grotere dieper gelegen lymfevaten. Deze grotere lymfevaten lopen o.a. door de spieren samen met de bloedvaten en zenuwen.

Al het lymfevocht van de benen, armen en romp komt weer terug in de bloedbaan. Het lymfevocht van het gezicht stroomt via de lymfeklieren in de hals omlaag om ook uit te komen in de bloedbaan ter hoogte van het kuiltje achter de sleutelbeenderen.

Het lymfevocht bestaat uit vocht met grotere cellen; de eiwitten. Eiwitten zijn belangrijke bouwstoffen voor ons lichaam. Dit is de reden dat het lymfevocht terugkomt in onze bloedbaan. Op deze wijze kan ons lichaam de eiwitten hergebruiken. Het lymfevocht passeert minimaal één lymfeklier. De lymfeklieren fungeren als zuiveringsstations. In de lymfeklieren zitten lymfocyten en deze maken ziekteverwekkers onschadelijk. Het lymfesyteem is onderdeel van ons afweersysteem.

Ontstaan van lymfoedeem in het hoofd/halsgebied

Wanneer de lymfeklieren in de hals door een halsklierdissectie verwijderd zijn, ontstaat er een afvoer beperking van het lymfevocht. Het lymfevocht vanuit het hoofd/halsgebied kan minder goed worden afgevoerd. Er kan zwelling en verharding van de huid in het hoofd/halsgebied ontstaan. Dit wordt lymfoedeem genoemd.

Lymfoedeem is eiwitrijk. De eiwitten die aanwezig in het lymfoedeem zijn een voedingsbodem voor bacteriën. Het is daarom belangrijk om wondjes in het behandelde hoofd/halsgebied te ontsmetten en indien mogelijk te voorkomen.

Bij een halsklierdissectie haalt de chirurg lymfklieren weg op verschillende niveaus. De locatie (levels) en hoeveelheid lymfeklieren die verwijderd zijn bepaalt de mogelijkheden van de nieuwe afvoerroute van het lymfoedeem. Het lymfoedeem kan niet door littekenweefsel stromen.

Bestraling

Soms volgt er na de operatie nog een periode met bestralingen. Ook tijdens en na de bestralingen kan er lymfoedeem ontstaan. De bestraalde regio kan stijver en harder aanvoelen. Op de lange termijn is het mogelijk dat de huid in het bestralingsgebied strakker wordt, dit kan komen door littekenvorming, ook wel fibrose genoemd.

Wanneer u bestraalt bent is het van belang dat de huid eerst hersteld is alvorens u de huid belast met deze zelfdrainage oefeningen. Vraag gerust advies aan een oedeemtherapeut of uw arts wanneer u weer mag beginnen met deze oefeningen.

Huiswerkoefeningen zelfdrainage lymfoedeem

De volgende oefeningen hebben als doel om het lymfoedeem te helpen af te voeren.

Bij deze oefeningen is het van belang dat u de oefeningen rustig uitvoert en goed doorademt tijdens deze oefeningen.

De oefeningen mogen geen pijnklachten geven en u mag ze meerdere malen per dag doen.

1. Versoepelen huid in hoofd/hals gebied

Oefenhouding

U zit rechtop met de schouders ontspannen en de rug gesteund.

Uitvoering

• Start met het uitvoeren van hele lichte druk in het hoofd/hals gebied. Dat kan door middel van de vingertoppen of duimen.
• Voer lichte druk uit op het lymfoedeem in het gezicht, wisselend van plek.
• Doe dit ongeveer 1 minuut.

2. Draaibewegingen rondom oor

Oefenhouding

U zit rechtop met de schouders ontspannen en de rug gesteund.

Uitvoering

• Start met rondjes draaien aan de voorzijde van het oor met vlakke vingertoppen. Dit wederom met weinig druk, net genoeg om niet te aaien, maar wel genoeg om de huid in de beweging mee te nemen.
• U kunt ook de vorkgreep doen. Bij de vorkgreep doet u uw ringvinger en middelvinger van elkaar zodat het oor hiertussen past. Zie foto.
• Maak 10 rustige cirkelbewegingen.

3. Strijkbewegingen achterzijde nek

Oefenhouding

U zit rechtop met de schouder ontspannen en de rug

gesteund.

Uitvoering

• Strijk vanaf de achterzijde van schedel, met een rustige beweging naar de bovenrug toe.
• De druk is alleen naar beneden en wederom zeer licht en alleen om de huid te verschuiven.
• Herhaal deze beweging 5x.

4. Strijken van wang/oor/hals

Oefenhouding

U zit rechtop met de schouder ontspannen en de rug

gesteund.

Uitvoering

• Strijk het lymfoedeem met uw hand of d.m.v. een kleine verfroller.
• Start op de wang van de aangedane zijde, richting voorzijde oor.
• U kunt de strijkbeweging verder afmaken over uw oor, achterzijde hals richting het kuiltje achter uw sleutelbeen of de achterzijde van uw bovenrug.
• Herhaal deze beweging 5x.

5. Strijken onder de kin

Oefenhouding

U zit rechtop met de schouder ontspannen en de rug gesteund.

Uitvoering

• Strijk het oedeem met uw hand of d.m.v. een kleine verfroller.
• Start vanaf onder de kin en strijk naar de niet-geopereerde zijde tot en met het oor. Let op dat u de schouders niet optrekt, eventueel kunt u een partner vragen.
• Herhaal deze beweging 5x.

6. Draaien van de nek

Uitvoering

• Draai uw nek zowel naar links als naar rechts. Hiermee worden de lymfklieren in de hals en nek geactiveerd.
• Kijk zover als mogelijk is over de linkerschouder en daarna over de rechterschouder.
• Herhaal deze beweging 5x. Blijf een à twee ademhalingen in de eindpositie.

7. Schouders draaien

Oefenhouding

U zit rechtop met de schouder ontspannen en de rug gesteund.

Uitvoering

• Draai beide schouders tegelijk in het rond om de lymfklier achter de sleutelbeenderen te activeren. Doe dit in combinatie met de ademhaling.
• Herhaal deze beweging 5x.

Compressie

Soms wordt er door de oedeemtherapeut geadviseerd om compressie materiaal te dragen. Dit kan een sling zijn welke u om het hoofd draagt met een inleg van ribbelfoam. Deze sling kunt u een half uur voor de zelfdrainage dragen. Hierna kunt u met meer effect de zelfdrainage /oefeningen uitvoeren.

De sling mag niet irriteren/knellen. Draag deze vooral overdag om te voorkomen dat het in de nacht gaat verschuiven. Enkele uren dragen kan vermindering van het lymfoedeem geven.

Behalve een sling kan het soms nodig zijn een compressie masker aan te laten meten.

Houdingsadviezen

Het lymfoedeem is afhankelijk van houding en beweging. Zodra u ligt en minder beweegt, kan het vocht minder goed worden verplaatst. Zwaartekracht werkt mee als u zit en bewegen (praten, kauwen, etc.) ondersteunt de afvoer daarin extra. Lighouding met slapen waarbij u minder beweegt kan als gevolg hebben dat het oedeem in de ochtend meer aanwezig is. Zorg dat uw hoofdeinde iets hoger staat gedurende de nacht (circa 35⁰). Start dan rustig met mimiek bewegingen en de draaioefeningen van het hoofd.

Huidverzorging

Hoe beter de huid is verzorgd, hoe beter de afvoer wordt bevorderd. Smeer daarom uw huid regelmatig in met een crème. Er bestaan speciale crèmes die het litteken versoepelen inclusief een SPF factor. NB. Tijdens de bestraling is dit niet wenselijk. Vraag uw behandelend arts voor advies.